C-300/23

–

w imieniu NB – J.M. Erausquin Vázquez i M. Ortiz Pérez, abogados,

–

w imieniu Kutxabank SA – I. Ortega Ochoa, abogado, i S. Tamés Alonso, procurador,

–

w imieniu rządu hiszpańskiego – A. Gavela Llopis i A. Pérez-Zurita Gutiérrez, w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu Komisji Europejskiej – J. Baquero Cruz, P. Kienapfel oraz N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni, po pierwsze, art. 3 ust. 1, art. 5, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29), po drugie, art. 7 dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2005, L 149, s. 22), a także, po trzecie, zasady skuteczności.

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy NB a Kutxabank SA w przedmiocie ważności warunku dotyczącego okresowego przeglądu stopy procentowej dla umowy kredytu hipotecznego.

3

Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13:

„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

4

Artykuł 4 owej dyrektywy stanowi:

„1.   Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

2.   Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.

5

Artykuł 5 wspomnianej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„W przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Powyższa zasada interpretacji nie ma zastosowania w kontekście procedury ustanowionej w art. 7 ust. 2”.

6

Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, że:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

7

Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami”.

8

Zgodnie z art. 8 wspomnianej dyrektywy:

„W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z Traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”.

9

Zgodnie z art. 19 dyrektywy 2005/29 państwa członkowskie powinny były przyjąć i opublikować najpóźniej do dnia 12 czerwca 2007 r. przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania tej dyrektywy i niezwłocznie poinformować o tym Komisję Europejską. Przepisy te miały stać się obowiązujące najpóźniej w dniu 12 grudnia 2007 r.

10

Dyrektywa 93/13 została transponowana do prawa hiszpańskiego w drodze Ley 7/1998, sobre condiciones generales de la contratación (ustawy 7/1998 o ogólnych warunkach umownych) z dnia 13 kwietnia 1998 r. (BOE nr 89 z dnia 14 kwietnia 1998 r., s. 12304).

11

Artykuł 5 ust. 5 tej ustawy, zmienionej Ley 5/2019, de regulación de los contratos de crédito inmobiliario (ustawą 5/2019 regulującą umowy o kredyt na zakup nieruchomości) z dnia 15 marca 2019 r. (BOE nr 65 z dnia 16 marca 2019 r.), stanowi, że warunki wprowadzone do umów w sposób nieprzejrzysty, ze szkodą dla konsumentów, są nieważne z mocy prawa.

12

W drodze Real Decreto Legislativo 1/2007 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley General para la Defensa de los Consumidores y Usuarios y otras leyes complementarias (królewski dekret z mocą ustawy 1/2007 zatwierdzający tekst jednolity ustawy powszechnej o ochronie konsumentów i użytkowników oraz innych ustaw pomocniczych) z dnia 16 listopada 2007 r. (BOE nr 287 z dnia 30 listopada 2007 r., s. 49181) promulgowano przekształcenie tej ustawy (zwanej dalej „ustawą powszechną o ochronie konsumentów i użytkowników”), które zostało zmienione ustawą 5/2019.

13

Artykuł 8 ustawy powszechnej o ochronie konsumentów i użytkowników stanowi:

„Podstawowymi prawami konsumentów i użytkowników są:

[…]

[…]

[…]”.

14

Artykuł 60 tej ustawy powszechnej, zatytułowany „Informacje udzielane przed zawarciem umowy”, stanowi w ust. 1:

„Zanim konsument i użytkownik zostanie związany daną umową lub ofertą, przedsiębiorca musi mu udzielić prostym i zrozumiałym językiem istotnych, prawdziwych i wystarczających informacji na temat najważniejszych cech umowy, w szczególności na temat jej warunków prawnych i ekonomicznych […]”

15

Artykuł 80 ust. 1 omawianej ustawy powszechnej, zatytułowany „Wymogi dotyczące warunków, które nie zostały indywidualnie wynegocjowane”, stanowi:

„W umowach z konsumentami i użytkownikami zawierających warunki, które nie zostały indywidualnie wynegocjowane, w tym umowach zawartych przez administrację publiczną oraz podmioty i przedsiębiorstwa od nich zależne, warunki te muszą spełniać następujące wymogi:

[…]

16

Artykuł 82 ust. 1 ustawy powszechnej o ochronie konsumentów i użytkowników, zatytułowany „Pojęcie nieuczciwych warunków”, stanowi:

Za nieuczciwe uznaje się wszelkie warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, oraz wszelkie praktyki, na które nie została wyrażona wyraźna zgoda, a które wbrew wymogom dobrej wiary powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta i użytkownika”.

17

Artykuł 83 tej ustawy powszechnej, zatytułowany „Nieważność nieuczciwych warunków i dalsze obowiązywanie umowy”, stanowi:

„Nieuczciwe warunki są nieważne z mocy prawa i uznaje się je za nieistniejące. W tym celu po wysłuchaniu stron sąd stwierdza nieważność nieuczciwych warunków zawartych w umowie, która jednak nadal wiąże strony na takich samych zasadach, o ile może ona nadal istnieć bez tychże warunków umownych.

Warunki umowne wprowadzone do umów w sposób nieprzejrzysty, ze szkodą dla konsumentów, są nieważne z mocy prawa”.

18

Artykuł 1303 Código Civil (hiszpańskiego kodeksu cywilnego) stanowi:

„W przypadku stwierdzenia nieważności zobowiązania strony umowy zobowiązane są wzajemnie do zwrotu rzeczy, które stanowiły przedmiot umowy, wraz z ich pożytkami, oraz ceny wraz z odsetkami, z zastrzeżeniem postanowień kolejnych artykułów”.

19

Zgodnie z brzmieniem art. 1306 pkt 2 tego kodeksu:

„Jeżeli czynność stanowiąca zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego nie stanowi przestępstwa, należy przestrzegać następujących zasad:

[…]

20

Banco de España (bank Hiszpanii) wydał circular 8/1990, a entidades de crédito, sobre transparencia de las operaciones y protección de la clientela (okólnik 8/1990 dla instytucji kredytowych w sprawie przejrzystości transakcji i ochrony klientów) z dnia 7 września 1990 r. (BOE nr 226 z dnia 20 września 1990 r., s. 27498).

21

Okólnik 8/1990 został zmieniony między innymi przez circular 5/1994 a entidades de crédito (okólnik 5/1994 dla instytucji kredytowych) z dnia 22 lipca 1994 r. (BOE nr 184 z dnia 3 sierpnia 1994 r., s. 25109), który dodał w szczególności do okólnika 8/1990 załącznik VIII. Juzgado de Primera Instancia n.o 8 de Donostia – San Sebastián (sąd pierwszej instancji nr 8 w San Sebastian, Hiszpania), który jest sądem odsyłającym, wskazał w tym względzie, że okólnik 8/1990 zmieniony okólnikiem 5/1994 (zwany dalej „okólnikiem 8/1990 ze zm.”) nie został opublikowany jako tekst jednolity w Boletín Oficial del Estado.

22

W okólniku 8/1990 ze zm. ustanowiono pewne oficjalne wskaźniki referencyjne dla kredytów hipotecznych. Wśród nich znajdowały się rozmaite średnie stopy oprocentowania kredytów hipotecznych udzielanych na okres dłuższy niż trzy lata, przeznaczonych na zakup lokalu mieszkalnego po cenach wolnorynkowych (zwane dalej „IRPH”), w tym IRPH dotyczący kredytów udzielanych przez kasy oszczędnościowe (zwany dalej „IRPH kas oszczędnościowych”).

23

IRPH kas oszczędnościowych został zdefiniowany w następujący sposób w załączniku VIII do okólnika 8/1990 ze zm.:

„[…] średnia arytmetyczna ze średnich stóp procentowych, ważonych według kapitału, operacji kredytów zabezpieczonych hipoteką, udzielonych na okres co najmniej trzech lat na zakup lokalu mieszkalnego po cenach wolnorynkowych, rozpoczętych lub odnowionych w miesiącu, którego dotyczy wskaźnik, przez wszystkie kasy oszczędnościowe. Wskazane ważone średnie stopy procentowe są to rzeczywiste roczne stopy oprocentowania zgłoszone bankowi centralnemu Hiszpanii dla tych okresów przez wszystkie kasy oszczędnościowe […]”

24

Z postanowienia odsyłającego wynika, że definicja ta jest uzupełniona informacją, zgodnie z którą „ważone średnie stopy procentowe” są to rzeczywiste roczne stopy oprocentowania (RRSO) zgłoszone bankowi Hiszpanii przez wszystkie kasy oszczędnościowe dla danych transakcji.

25

Z postanowienia tego wynika również, że okólnik 5/1994 zawierał ostrzeżenie dla instytucji kredytowych, do których został skierowany, zgodnie z którym stosowanie IRPH bezpośrednio i wprost skutkuje tym, że RRSO transakcji hipotecznej znajduje się powyżej stopy stosowanej na rynku, której to sytuacji unika się poprzez zastosowanie odpowiedniej ujemnej marży, której wartość różni się w zależności od prowizji od tej transakcji i częstotliwości płatności.

26

Ley 14/2013, de apoyo a los emprendedores y su internacionalización (ustawa 14/2013 o wsparciu przedsiębiorców i ich internacjonalizacji) z dnia 27 września 2013 r. (BOE nr 233 z dnia 28 września 2013 r., s. 78787) zawiera piętnasty przepis dodatkowy przewidujący zniesienie z dniem 1 listopada 2013 r. w szczególności IRPH kas oszczędnościowych.

27

Ustępy 2–4 tego postanowienia dodatkowego mają następujące brzmienie:

„2. Z dniem najbliższego przeglądu obowiązujących stóp odniesienia do stóp, o których mowa w poprzednim ustępie, zostaną zastąpione przewidzianymi w umowie stopą zastępczą lub zastępczym wskaźnikiem referencyjnym.

3. W przypadku braku stopy referencyjnej lub wskaźnika referencyjnego przewidzianych w umowie lub w przypadku gdyby należały one do wskaźników lub stóp, których zniesienie przewidziano, taka stopa lub taki wskaźnik zostaje zastąpiony oficjalną stopą procentową zwaną [IRPH instytucji kredytowych], przy zastosowaniu marży równej średniej arytmetycznej różnic między stopą, której zniesienie jest przewidziane, a stopą, o której mowa powyżej, obliczonej na podstawie danych dostępnych między datą zawarcia umowy a rzeczywistą datą zastąpienia stopy.

[…]

4. Stronom nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, który zmierzałby do dochodzenia zmiany, jednostronnej zmiany bądź wypowiedzenia pożyczki lub kredytu kompensujących zastosowanie niniejszego przepisu”.

28

W dniu 11 września 2006 r. NB zawarła na okres 35 lat umowę kredytu hipotecznego z Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Gipuzkoa y San Sebastián, obecnie Kutxabank (zwaną dalej „sporną umową kredytu”).

29

Zgodnie z art. 3a tej umowy (zwanym dalej „spornym warunkiem umownym”) stopa procentowa jest zmienna, a nową stopę procentową należy ustalać okresowo poprzez odniesienie do IRPH kas oszczędnościowych.

30

W spornym warunku umownym wyjaśniono, że wskaźnik ten odpowiada średniej arytmetycznej średnich stóp procentowych, ważonych według kapitału, kredytów zabezpieczonych hipoteką, udzielonych przez kasy oszczędnościowe na okres co najmniej trzech lat na zakup lokalu mieszkalnego po cenach wolnorynkowych, bez jakiegokolwiek przekształcenia, oraz że wartością referencyjną jest wartość ostatniego wskaźnika opublikowanego przez bank Hiszpanii w poprzednim miesiącu każdego okresu przewidzianego na zmianę stopy lub, ewentualnie, ostatniego wskaźnika opublikowanego przez bank Hiszpanii przed wspomnianym miesiącem.

31

Z postanowienia odsyłającego wynika, że sporny warunek umowny nie zawiera ostatniej części definicji IRPH kas oszczędnościowych zawartej w załączniku VIII do okólnika 8/1990 ze zm., która precyzuje, że „ważona średnia stopa procentowa” to RRSO zgłoszone bankowi Hiszpanii przez wszystkie kasy oszczędnościowe w odniesieniu do rozpatrywanych transakcji.

32

W dniu 4 marca 2022 r. NB wniosła pozew do sądu odsyłającego, żądając w szczególności stwierdzenia nieuczciwego charakteru spornego warunku umownego.

33

Sąd odsyłający wyjaśnia, że IRPH są ustalane na podstawie średniej RRSO stosowanych do podobnych operacji. W konsekwencji dostosowanie stopy procentowej danej umowy na podstawie IRPH pociąga za sobą podwyższenie tej stopy procentowej obejmujące to, co kredytobiorcy, których dotyczyły wszystkie umowy służące za podstawę do ustalenia tego IRPH, zapłacili z tytułu, poza nominalną stopą procentową, wszystkich kosztów i ewentualnych prowizji, podczas gdy z tytułu umowy, której stopa procentowa jest w ten sposób indeksowana, dolicza się poza marżą podobne koszty, a prowizja została już zapłacona. Sąd ten dodaje, że niektóre elementy uwzględnione w RRSO, które posłużyły za podstawę ustalenia IRPH, wynikały z warunków umownych, których nieuczciwy charakter został od tego czasu stwierdzony lub których zgodność z prawem budzi wątpliwości.

34

Badając w pierwszej kolejności sporny warunek umowny w świetle wymogu przejrzystości, sąd odsyłający zastanawia się nad spełnieniem tego wymogu, ponieważ warunek ten nie pozwala konsumentowi na dokładne zapoznanie się z konsekwencjami ekonomicznymi, jakie pociąga on za sobą w ramach umowy zawartej na okres 35 lat.

35

Przede wszystkim sąd ten ma wątpliwości, czy przeciętny konsument może sam zrozumieć różnice między pojęciami „stopa procentowa”, „wskaźnik referencyjny” lub „RRSO”, a w konsekwencji to, jak działa metoda obliczania wskaźników referencyjnych, które ustala się na podstawie RRSO.

36

Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że sporny warunek umowny zawiera definicję IRPH kas oszczędnościowych, która nie obejmuje części tej definicji dotyczącej tego, że wskaźnik ten opiera się na RRSO. Wywodzi on z tego, że przeciętny konsument, któremu nie są znane okólniki banku Hiszpanii skierowane do instytucji kredytowych i który nie został poinformowany przez kontrahenta o tym, że IRPH kas oszczędnościowych odpowiada RRSO, ani o wyjaśnieniach zawartych w okólniku 5/1994 dotyczących poziomu IRPH w stosunku do stopy rynkowej, nie ma żadnego powodu, aby żądać informacji na ten temat na etapie poprzedzającym zawarcie umowy, uznając, że przedstawiona mu propozycja umowy jest interesująca, ponieważ przewiduje marżę niższą od marży zwykle przewidzianej w umowach, w których stopa procentowa jest ustalana w stosunku do stopy referencyjnej Euribor (międzybankowa stopa oferowana w euro).

37

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytań od pierwszego do trzeciego oraz pytania piątego.

38

Następnie sąd odsyłający powołuje się na orzecznictwo Tribunal Supremo (sądu najwyższego, Hiszpania), z którego wynika, że wymóg przejrzystości dotyczący składu i obliczania IRPH jest siłą rzeczy spełniony ze względu na publikację w Boletín Oficial del Estado okólnika 8/1990 i sposobu obliczania tych wskaźników, wobec czego instytucja kredytowa, która włącza taki wskaźnik do tych warunków umownych, nie ma obowiązku zamieszczenia w umowie kredytu pełnej definicji tego wskaźnika. Orzecznictwo to opiera się wyłącznie na pkt 53 i 56 wyroku z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138), z pominięciem pkt 51, 52, 54 i 55 tego wyroku.

39

Sąd odsyłający uważa, że pkt 53 i 56 wspomnianego wyroku opierają się na przesłankach, które nie są w pełni zgodne z rzeczywistością. Z jednej strony bowiem okólnik 8/1990, którego publikacja została przyjęta za podstawę wspomnianego wyroku, nie zawiera żadnej wzmianki o IRPH, ponieważ zostały one wprowadzone okólnikiem 5/1994. Z drugiej strony, w każdym razie zapoznanie się z tym ostatnim okólnikiem nie pozwala zapoznać się z metodą obliczania IRPH, ponieważ metoda ta nie figuruje w tym okólniku, w związku z czym konsument powinien wywnioskować z dostępnych danych, że IRPH to są RRSO, które już zawierają marże, prowizje i koszty.

40

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytania czwartego i pytań od szóstego do ósmego.

41

Ponadto sąd odsyłający ma wątpliwości co do tego, czy wypomniane orzecznictwo Tribunal Supremo (sądu najwyższego), przez to, że przyjęto w nim, iż instytucje kredytowe są bezwarunkowo zwolnione z obowiązku zamieszczenia w umowach kredytu hipotecznego pełnej definicji IRPH przyjętego do celów okresowego dostosowania stopy procentowej i informowania konsumentów o dotychczasowej historii zmian tego wskaźnika, ponieważ wskaźnik ten jest przedmiotem urzędowych publikacji, jest zgodne z orzecznictwem Trybunału w świetle pkt 54 wyroku z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138), oraz pkt 34 postanowienia z dnia 17 listopada 2021 r., Gómez del Moral Guasch (C‑655/20, EU:C:2021:943).

42

Wątpliwości te leżą u podstaw pytań dziewiątego i dziesiątego.

43

Wreszcie sąd odsyłający powołuje się również na dyrektywę 2005/29, która według niego miała zastosowanie w chwili zawarcia umowy kredytu będącej przedmiotem postępowania głównego. Sąd ten rozważa możliwość, że brak istotnych elementów w zamieszczonej w tej umowie definicji IRPH kas oszczędnościowych może być równoznaczny z pominięciem istotnej informacji w rozumieniu art. 7 tej dyrektywy, a zatem stanowić praktykę wprowadzającą w błąd. Gdyby tak było, sąd ten zastanawia się, czy stwierdzenie tego może wykluczyć wszelką dobrą wiarę w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.

44

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytań jedenastego i dwunastego.

45

W drugiej kolejności sąd odsyłający rozważa sytuację, w której sporny warunek umowny należy uznać za niezgodny z wymogiem przejrzystości. W takiej sytuacji sąd ten uważa, że powinien zbadać ewentualnie nieuczciwy charakter tego warunku, i pyta Trybunał o potwierdzenie tego, ponieważ jego wcześniejsze orzeczenia dotyczyły jedynie tego wymogu.

46

W takim przypadku, po pierwsze, sąd odsyłający powołuje się na przepisy krajowe, które od 2019 r. przewidują, że warunki umowne wprowadzone w sposób nieprzejrzysty, ze szkodą dla konsumentów, są nieważne z mocy prawa. Sąd ten zauważa, że Tribunal Supremo (sąd najwyższy) uznał, że te przepisy nie mają zastosowania z mocą wsteczną. Natomiast w odniesieniu do tak zwanych klauzul „dolnego progu”, w myśl których zmienna stopa procentowa nie może zejść poniżej pewnego progu, w orzecznictwie tego sądu najwyższego przyjęto, że warunki te nie są przejrzyste i w związku z tym są nieuczciwe, ponieważ przewidują pozornie zmienną stopę procentową, która jednak w rzeczywistości zmienia się jedynie w górę. Sąd odsyłający uważa, że orzecznictwo to należy zastosować w drodze analogii w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę element wprowadzający w błąd, jaki zawiera sporny warunek umowny ze względu na brak wskazania w umownej definicji IRPH, że wskaźnik ten jest RRSO.

47

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytań trzynastego i czternastego.

48

Po drugie, sąd odsyłający powołuje się na orzecznictwo Tribunal Supremo (sądu najwyższego), zgodnie z którym zastosowanie oficjalnego wskaźnika stosowanego przez organy publiczne w celu finansowania dotowanych mieszkań nie może być sprzeczne z wymogiem dobrej wiary.

49

Zauważa on jednak, z jednej strony, że stosowanie oficjalnego wskaźnika jest wymagane w przypadku zawarcia umowy kredytu hipotecznego oraz że władze publiczne, które stosowały IRPH, robiły to, uwzględniając ostrzeżenie banku Hiszpanii zawarte w preambule okólnika 5/1994.

50

Z drugiej strony sąd odsyłający wskazuje, że ocena nieuczciwego charakteru dotyczy nie stosowania IRPH, lecz warunku umownego przewidującego jego zastosowanie w umowie kredytu. W świetle pkt 69 wyroku z dnia 14 marca 2013 r., Aziz (C‑415/11, EU:C:2013:164), należałoby zatem ustalić, czy kredytodawca postępujący uczciwie i sprawiedliwie wobec kredytobiorcy mógłby spodziewać się, że ten ostatni zgodziłby się na zamieszczenie spornego warunku w umowie kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym w następstwie indywidualnych negocjacji, gdyby rozumiał, jak działa metoda obliczania IRPH kas oszczędnościowych, a więc mógł ocenić, na podstawie precyzyjnych kryteriów, potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne wynikające z zastosowania tego wskaźnika, gdyby znana mu była historia zmian tego wskaźnika w ciągu dwóch lat poprzedzających zawarcie umowy i gdyby został poinformowany o tym, że okólnik 5/1994 zawierał ostrzeżenie o konieczności ewentualnego wprowadzenia ujemnej marży, którego kredytodawca nie zechciał uwzględnić.

51

Zdaniem sądu odsyłającego w ramach tej oceny należy w szczególności porównać sposób obliczania umownej stopy procentowej oraz wynikający z tego rzeczywisty poziom tej stopy ze zwykle stosowanymi metodami obliczania i stopą odsetek ustawowych oraz stopami procentowymi stosowanymi na rynku w dniu zawarcia danej umowy w odniesieniu do porównywalnych kredytów, mając na uwadze pkt 67 tiret drugie wyroku z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60).

52

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytań od piętnastego do osiemnastego.

53

Na koniec, w trzeciej kolejności, w przypadku gdyby stwierdzono, że sporny warunek umowny jest nieuczciwy i gdyby co do zasady rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa kredytu nie mogła dalej obowiązywać bez tego warunku, sąd odsyłający uważa, że powinien rozważyć umożliwienie konsumentowi dokonania wyboru między unieważnieniem tej umowy a jej utrzymaniem w mocy poprzez zastąpienie spornego warunku umownego odesłaniem do wskaźnika przewidzianego przez ustawę tytułem dyspozytywnym, w szczególności w świetle pkt 52 postanowienia z dnia 17 listopada 2021 r., Gómez del Moral Guasch (C‑655/20, EU:C:2021:943).

54

Po pierwsze, na wypadek gdyby konsument zdecydował się na utrzymanie umowy w mocy, sąd odsyłający zauważa, że wskazany przez niego przepis dyspozytywny, który miał na celu zapewnienie ciągłości umów po niespornym odstąpieniu od IRPH kas oszczędnościowych i IRPH banków, zmierzał jego zdaniem do zachowania równowagi między świadczeniami stron, podczas gdy uznanie nieuczciwego charakteru spornego warunku umownego oznaczałoby, że warunek ten prowadzi do powstania sytuacji braku równowagi, której należałoby zaradzić. W tych okolicznościach sąd ten jest zdania, że przywrócenie równowagi między świadczeniami stron prowadziłoby do zastosowania do wskaźnika referencyjnego wskazanego w spornym warunku umownym ujemnej marży, zgodnie z tym, co zalecił bank Hiszpanii w preambule okólnika 5/1994.

55

Po drugie, w przypadku gdyby konsument zdecydował się na unieważnienie umowy, sąd odsyłający uważa, że zastosowanie art. 1303 kodeksu cywilnego, który wymagałby wzajemnego zwrotu świadczeń powiększonych o odsetki, działałby na korzyść instytucji finansowej, podczas gdy to ona była hipotetycznie odpowiedzialna za unieważnienie tej umowy. W przypadku zastosowania tego artykułu instytucja finansowa miałaby bowiem prawo do odsetek ustawowych, które są wyższe od umownej stopy procentowej, od całości kapitału pożyczonego od dnia zawarcia rzeczonej umowy. Wydaje się, że nie byłoby tak w przypadku, gdyby zastosować art. 1306 pkt 2 tego kodeksu, co mogłoby się wydawać możliwe, o ile zostanie uznane, że umowa kredytu będąca przedmiotem postępowania głównego powinna zostać unieważniona ze względu na to, że jest „niezgodna z zasadami współżycia społecznego” w rozumieniu tego ostatniego przepisu i że tę przyczynę można przypisać wyłącznie tej instytucji, ponieważ chodzi o narzuconą kredytobiorcy umowę adhezyjną.

56

Rozważania te zostały przedstawione na poparcie pytań od dziewiętnastego do dwudziestego drugiego.

57

W tych okolicznościach Juzgado de Primera Instancia no 8 de Donostia – San Sebastián (sąd pierwszej instancji nr 8 w San Sebastian) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

58

Hiszpański rząd ma wątpliwości co do dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W tym względzie podnosi on, że w braku wystarczających wskazówek co do stanu faktycznego sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, poza tym, że nie orzeczono jeszcze w przedmiocie dopuszczenia dowodów przedstawionych przez strony w postępowaniu głównym, a roszczenia tych stron są nieznane, Trybunał nie ma możliwości skutecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie przedstawionych pytań, podczas gdy ocena przejrzystości i nieuczciwego charakteru warunku powinna opierać się na całokształcie specyficznych okoliczności danej sprawy. W tych okolicznościach Trybunał musiałby przeprowadzić ogólną i abstrakcyjną analizę dyrektywy 93/13 w odniesieniu do stosowania IRPH jako wskaźnika referencyjnego w umowach o kredyt hipoteczny. Rząd ten twierdzi również, że orzecznictwo Tribunal Supremo (sądu najwyższego) zostało w postanowieniu odsyłającym przedstawione w przybliżeniu, czy wręcz w sposób nieprawidłowy, oraz że orzecznictwo Trybunału zawiera już odpowiedź na kilka z tych pytań.

59

Należy przede wszystkim przypomnieć, że, po pierwsze, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za mające zapaść rozstrzygnięcie, należy ustalenie, czy, przy uwzględnieniu specyfiki danej sprawy, w celu wydania rozstrzygnięcia zachodzi potrzeba uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena zasadności zadawanych Trybunałowi pytań, które korzystają w tym względzie z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Wobec tego w sytuacji gdy zadane pytanie dotyczy wykładni lub ważności przepisu prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany orzec, chyba że oczywiste jest, że wykładnia, o którą się zwrócono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego, które są niezbędne do udzielenia przydatnej odpowiedzi na dane pytanie (wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Trapeza Peiraios, C‑243/20, EU:C:2021:1045, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, zgodnie z art. 94 lit. a) i c) regulaminu postępowania przed Trybunałem postanowienie odsyłające powinno zawierać „zwięzłe omówienie” okoliczności faktycznych oraz „omówienie” powodów uzasadniających odesłanie.

60

Tymczasem niniejsze postanowienie odsyłające zawiera wskazówki dotyczące okoliczności faktycznych sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, które są wprawdzie ograniczone, jednak są wystarczające, aby umożliwić zrozumienie zakresu zadanych pytań i ich znaczenia dla rozstrzygnięcia tej sprawy, a także aby umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznych odpowiedzi, dając jednocześnie rządom państw członkowskich i innym zainteresowanym stronom możliwość przedstawienia uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

61

W tym względzie należy podkreślić, że to do sądu krajowego, a nie do Trybunału należy uwzględnienie wszystkich okoliczności danego przypadku w celu ustalenia, czy w świetle kryteriów określonych w art. 3 ust. 1 oraz w art. 5 dyrektywy 93/13 warunek umowny spełnia ustanowione w tej dyrektywie wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości (zob. podobnie wyrok z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria i Bankia, C‑70/17 i C‑179/17, EU:C:2019:250, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).

62

Ponadto sądy krajowe mogą swobodnie zwracać się do Trybunału na każdym etapie postępowania, jaki uznają za stosowny, pod warunkiem że wyjaśnią co najmniej okoliczności faktyczne, na których opierają się ich pytania prejudycjalne [zob. podobnie postanowienie z dnia 25 marca 2022 r., IP i in. (Ustalenie prawdziwości okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym), C‑609/21, EU:C:2022:232, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo].

63

Wreszcie, sąd krajowy zwrócił się z pytaniami dotyczącymi wykładni prawa Unii na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, a prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału (zob. podobnie wyrok z dnia 8 czerwca 2016 r., Hünnebeck, C‑479/14, EU:C:2016:412, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

64

Pozwana w postępowaniu głównym kwestionuje również w praktyce dopuszczalność wszystkich zadanych pytań ze względu na to, że orzecznictwo Trybunału zawiera już odpowiedź na nie.

65

W tym względzie należy stwierdzić, że taka okoliczność, przy założeniu, że zostanie wykazana, mogłaby jedynie uzasadniać skorzystanie przy udzielaniu odpowiedzi z trybu postanowienia z uzasadnieniem, na podstawie art. 99 regulaminu postępowania, nie zaś oddalenie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Ponadto należy stwierdzić, że o ile odpowiedź na niektóre pytania można wywieść z orzecznictwa, o tyle nie jest tak w przypadku wszystkich pytań.

66

W konsekwencji wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny, bez uszczerbku dla badania dopuszczalności niektórych pytań.

67

Pytanie czwarte, pytania od szóstego do dziesiątego oraz częściowo pytanie piąte dotyczą przestrzegania wymogu przejrzystości warunków umów zawieranych z konsumentami przy zawieraniu umowy kredytu hipotecznego zawierającej warunek taki jak sporny warunek umowny.

68

Pytania od pierwszego do trzeciego oraz pytania od jedenastego do osiemnastego, a także częściowo pytanie piąte dotyczą ewentualnie nieuczciwego charakteru takiego warunku.

69

Pytania od dziewiętnastego do dwudziestego drugiego dotyczą konsekwencji ewentualnego stwierdzenia nieuczciwego charakteru tego warunku.

70

W takiej właśnie kolejności należy badać przedstawione pytania.

71

Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 267 akapit pierwszy TFUE Trybunał jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym wyłącznie o wykładni traktatów i aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii Europejskiej. Nie może on zatem orzekać w przedmiocie wykładni opinii przedstawionej przez rzecznika generalnego w ramach wcześniejszego odesłania prejudycjalnego, ani uwag przedstawionych przez instytucję w ramach takiego odesłania prejudycjalnego.

72

Trybunał nie jest zatem właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania od szóstego do ósmego w zakresie, w jakim dotyczą one wykładni takich właśnie opinii lub uwag.

73

Niemniej jednak w pytaniu czwartym i w pytaniach od szóstego do dziesiątego, a także częściowo w pytaniu piątym, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg przejrzystości wynikający z tych przepisów jest spełniony przy zawieraniu umowy kredytu hipotecznego w odniesieniu do warunku tej umowy przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej w zależności od wartości oficjalnego wskaźnika określonego w akcie administracyjnym, który zawiera jego definicję, z tego tylko powodu, że akt ten oraz wcześniejsze wartości danego wskaźnika zostały opublikowane w dzienniku urzędowym danego państwa członkowskiego, w związku z czym kredytodawca nie musi sam poinformować konsumenta o definicji tego wskaźnika i o jego dotychczasowej historii zmian, nawet jeśli ze względu na sposób jego obliczania odpowiada on nie stopie odsetek kapitałowych, lecz RRSO, ponieważ ten sposób obliczania uwzględnia również marże, prowizje i koszty przewidziane w podobnych umowach, które służą ustalaniu kolejnych wartości tego wskaźnika. Sąd odsyłający zastanawia się ponadto nad ewentualnym wpływem w tym względzie okoliczności, że uregulowanie krajowe obowiązujące w chwili zawarcia danej umowy przewiduje, iż instytucje kredytowe powinny zawrzeć w umowach zawartych z osobami prywatnymi definicję wskaźnika referencyjnego służącego do okresowego dostosowania stopy procentowej oraz dostarczyć dokument przedstawiający dotychczasową historię zmian tego wskaźnika referencyjnego w danym okresie.

74

Sąd odsyłający podkreśla w tym względzie, że konsument znajduje się na słabszej pozycji niż przedsiębiorca w kwestii informacji, w szczególności jeśli chodzi o dokładny zakres pojęcia „RRSO”, że sposób obliczania wskaźnika takiego jak IRPH może utrudniać porównanie propozycji umowy zawierającej klauzulę dotyczącą dostosowania stopy procentowej poprzez odniesienie do takiego wskaźnika z propozycjami przewidującymi dostosowanie stopy procentowej poprzez odniesienie do wskaźników, które odpowiadają nominalnym stopom procentowym, a nie RRSO, oraz że trudno jest konsumentowi określić, w jakim stopniu stosowanie wskaźnika takiego jak IRPH oznacza pośrednio, że płaci on inne marże, prowizje lub koszty, niż te, które są wyraźnie przewidziane w jego własnej umowie.

75

W celu udzielenia odpowiedzi na pytania przeformułowane w pkt 73 niniejszego wyroku należy przypomnieć, że poinformowanie przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach tego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To w szczególności na podstawie tych informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami umownymi sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo].

76

W związku z tym, skoro ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, wymóg przejrzystości musi podlegać wykładni rozszerzającej [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo].

77

W szczególności wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytu instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich rozważnych i świadomych decyzji. W tym względzie do sądu krajowego należy zbadanie z uwzględnieniem ogółu okoliczności zawarcia umowy, czy w rozpatrywanej sprawie konsumentowi podano wszystkie informacje mogące mieć wpływ na zakres jego obowiązków i pozwalające mu ocenić między innymi całkowity koszt kredytu [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo].

78

Elementami, które odgrywają decydującą rolę w ramach tej oceny, są, po pierwsze, kwestia, czy warunki umowne zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, w taki sposób, że umożliwiają przeciętnemu konsumentowi, czyli konsumentowi właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i rozsądnemu, na ocenę tego kosztu, i po drugie, wskazaniu lub brak wskazania w umowie kredytu informacji uważanych w świetle charakteru towarów i usług będących jego przedmiotem za istotne [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo].

79

Co się tyczy w szczególności warunku przewidującego w ramach umowy kredytu hipotecznego wynagrodzenie za ten kredyt w postaci odsetek obliczonych na podstawie zmiennej stopy ustalonej, tak jak w sprawie w postępowaniu głównym, poprzez odniesienie do oficjalnego wskaźnika, to wymóg przejrzystości należy rozumieć w ten sposób, że wymaga on w szczególności, aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie sposobu obliczania tej stopy i oszacować w ten sposób, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla jego zobowiązań finansowych [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo].

80

Wśród istotnych elementów, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu niezbędnych ustaleń w tym względzie, znajdują się nie tylko treść informacji udzielonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, lecz również okoliczność, że główne elementy dotyczące obliczania wskaźnika referencyjnego są łatwo dostępne ze względu na ich publikację [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo].

81

W przypadku umowy kredytu o zmiennej stopie oprocentowania, w związku z czym dokładna wartość tej stopy procentowej nie może być określona na cały okres obowiązywania tej umowy, istotne jest bowiem, aby wskaźnik referencyjny, do którego odsyła ta umowa, został ustalony w drodze aktu administracyjnego będącego przedmiotem oficjalnej publikacji, ponieważ co do zasady kredytobiorcy mają w ten sposób dostęp do informacji mogących umożliwić przeciętnemu konsumentowi zrozumienie sposobu obliczania tego wskaźnika.

82

Niemniej jednak, o ile taka publikacja może prowadzić do zwolnienia kredytobiorcy z obowiązku dostarczenia osobie ubiegającej się o kredyt określonych informacji na temat warunku przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej kredytu, którego wzięcie rozważa, o tyle jest tak pod warunkiem, że w świetle publicznie dostępnych informacji, a także informacji dostarczonych w danym wypadku przez przedsiębiorcę, właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie metody obliczania zmiennej stopy procentowej, w szczególności w zakresie, w jakim wiąże się ono ze wskaźnikiem referencyjnym, i w ten sposób ocenić, na podstawie precyzyjnych i zrozumiałych kryteriów, potencjalnie istotne konsekwencje gospodarcze takiego warunku umownego dla swoich zobowiązań finansowych (zob. podobnie postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., Gómez del Moral Guasch, C‑655/20, EU:C:2021:943, pkt 29, 34).

83

Wynika z tego w szczególności, że dotyczące niektórych aspektów umownych informacje niezbędne osobom ubiegającym się o kredyt do zrozumienia, co oznacza przyjęcie propozycji umowy kredytu, mogą wynikać z informacji, które nie zostały dostarczone bezpośrednio przez kredytodawcę, pod warunkiem że informacje te są publicznie dostępne, w razie potrzeby dzięki określonym wskazówkom udzielonym w tym celu przez tego przedsiębiorcę.

84

Co się tyczy w szczególności dostępności informacji, które nie zostały dostarczone bezpośrednio przez przedsiębiorcę, z pkt 60 wyroku z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika) (C‑265/22, EU:C:2023:578), wynika, że ważne jest, aby ów przedsiębiorca udzielił osobom ubiegającym się o kredyt wystarczająco precyzyjnych i trafnych wskazówek, aby mogły one zapoznać się z tymi informacjami bez podjęcia działań, których – jako że wchodzą w zakres badań prawnych – nie można racjonalnie oczekiwać od przeciętnego konsumenta.

85

W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego nie wynika, że rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa kredytu nie zawiera odesłania do Boletín Oficial del Estado ani do właściwego okólnika banku Hiszpanii. Tymczasem z poprzedniego punktu niniejszego wyroku wynika, że brak wiarygodnej wskazówki w tym względzie może zagrozić dostępności odnośnych informacji dla przeciętnego konsumenta.

86

Sporny warunek umowny zawiera natomiast definicję wskaźnika IRPH kas oszczędnościowych. Sąd odsyłający wyjaśnia jednak, że definicja ta jest niekompletna, ponieważ odtworzono w niej jedynie pierwszą część oficjalnej definicji tego wskaźnika zawartej w okólniku 5/1994, zgodnie z którą wskaźnik ten stanowi średnią ze średnich stóp procentowych umów analogicznych do umowy kredytu będącej przedmiotem postępowania głównego. Nie ma tam więc drugiej części tej oficjalnej definicji, która wskazuje, że „średnimi stopami procentowymi” są RRSO.

87

W spornym warunku nie ma również odesłania do ostrzeżenia wyrażonego przez bank Hiszpanii w preambule tego okólnika dotyczącego tej cechy, zwracającego uwagę instytucji kredytowych na jej skutek w odniesieniu do poziomu IRPH w stosunku do stopy rynkowej, a tym samym na fakt, że konieczne jest zastosowanie ujemnego spreadu w celu dostosowania RRSO danej transakcji do RRSO na rynku.

88

Jeśli chodzi zaś o wspomnianą cechę i to ostrzeżenie, Trybunał wskazał w pkt 59 wyroku z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika) (C‑265/22, EU:C:2023:578), że istotną wskazówkę co do użyteczności takich informacji dla konsumenta stanowi fakt, iż instytucja, która wydała okólnik 5/1994, uznała w tej preambule za stosowne zwrócić uwagę instytucji kredytowych na poziom IRPH w stosunku do stopy rynkowej oraz konieczność zastosowania ujemnego spreadu w celu dostosowania RRSO danej transakcji do RRSO na rynku.

89

Ponadto, z zastrzeżeniem weryfikacji w tym względzie przez sąd odsyłający co do dokładnego brzmienia, wspomniane ostrzeżenie, przytoczone w pkt 14 wyroku z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika) (C‑265/22, EU:C:2023:578), może również stanowić istotną wskazówkę dla ustalenia, czy przeciętny konsument rozumie pojęcie RRSO w takim kontekście, skoro wygląda na to, że bank Hiszpanii uznał za użyteczne wyjaśnić, że to właśnie ze względu na to, iż uwzględniają one ponadto efekt prowizji, średnimi stopami kredytów hipotecznych branymi pod uwagę przy ustalaniu wartości IRPH są RRSO.

90

Natomiast stosowanie IRPH nie wydaje się wpływać na możliwość porównania propozycji przewidującej to umowy z innymi propozycjami, które odsyłają do wskaźnika niebędącego RRSO, o ile aktualna wartość i dotychczasowe kolejne wartości tych dwóch wskaźników są dostępne w taki sposób, aby kredytobiorcy mogli się z nimi zapoznać bez podejmowania działań, których nie można racjonalnie oczekiwać od przeciętnego konsumenta. W takim bowiem przypadku przeciętny konsument może porównać stopy procentowe przewidziane w różnych propozycjach, ponieważ wystarczy dla każdej z nich dodać do kolejnych wartości wskazanego wskaźnika referencyjnego, niezależnie od tego, jaki on jest, przewidzianą marżę w celu uzyskania porównywalnych wartości.

91

Przy tym okoliczność, że wskaźniki takie jak IRPH są ustalane poprzez odniesienie do RRSO ze względu na sposób ich obliczania, nie skutkuje przekształceniem stopy procentowej kredytu okresowo dostosowywanego poprzez odniesienie do kolejnych wartości IRPH w RRSO, którą można rozłożyć na, po pierwsze, właściwą stopę odsetek kapitałowych, a po drugie, na marżę, prowizje i koszty. Warunek umowy kredytu, który określa jakikolwiek wskaźnik referencyjny dla okresowego dostosowania stopy procentowej, ma bowiem na celu jedynie ustanowienie umownego sposobu obliczania tej stopy, bez zmiany jej charakteru.

92

Wreszcie, co się tyczy okoliczności, że uregulowanie krajowe nakłada na instytucje kredytowe pewne szczególne obowiązki informacyjne wobec osób ubiegających się o kredyt, z pkt 54 i 55 wyroku z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch (C‑125/18, EU:C:2020:138), wynika, że takie obowiązki powinny być przez przedsiębiorcę przestrzegane.

93

Artykuł 8 dyrektywy 93/13 upoważnia bowiem wyraźnie państwa członkowskie do przyjęcia w dziedzinie objętej tą dyrektywą bardziej rygorystycznych zgodnych z traktatem przepisów w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony konsumenta. Tymczasem takie przepisy mogą dotyczyć pewnych informacji, które muszą być obowiązkowo podane przez przedsiębiorców w ramach zawierania określonych umów.

94

Odpowiedź na pytanie czwarte, pytania od szóstego do dziesiątego oraz częściowo na pytanie piąte powinna zatem brzmieć następująco: art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg przejrzystości wynikający z tych przepisów jest spełniony przy zawieraniu umowy kredytu hipotecznego w odniesieniu do warunku tej umowy przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej w zależności od wartości oficjalnego wskaźnika określonego w akcie administracyjnym, który zawiera jego definicję, z tego tylko powodu, że akt ten oraz wcześniejsze wartości danego wskaźnika zostały opublikowane w dzienniku urzędowym danego państwa członkowskiego, w związku z czym kredytodawca nie musi sam poinformować konsumenta o definicji tego wskaźnika i o jego dotychczasowej historii zmian, nawet jeśli ze względu na sposób jego obliczania odpowiada on nie stopie odsetek kapitałowych, lecz RRSO, pod warunkiem że ze względu na ich publikację informacje te są wystarczająco dostępne dla przeciętnego konsumenta dzięki wskazówkom udzielonym w tym celu przez tego przedsiębiorcę. W braku takich informacji przedsiębiorca powinien bezpośrednio przedstawić pełną definicję tego wskaźnika, jak również wszelkie istotne informacje, w szczególności dotyczące ewentualnego ostrzeżenia ze strony organu, który ustalił ten wskaźnik, odnoszącego się do jego szczególnych cech i konsekwencji, które można uznać za istotne dla konsumenta w celu dokonania prawidłowej oceny skutków gospodarczych zawarcia zaproponowanej mu umowy kredytu hipotecznego. W każdym razie przedsiębiorca powinien udzielić konsumentowi wszystkich informacji, których podanie jest wymagane przez uregulowanie krajowe obowiązujące w chwili zawarcia umowy.

95

Tytułem wstępu należy przede wszystkim zauważyć, że pytania jedenaste i dwunaste dotyczą wykładni dyrektywy 2005/29.

96

Tymczasem, jak stwierdził Trybunał w pkt 40 wyroku z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika) (C‑265/22, EU:C:2023:578), dyrektywa 2005/29 została transponowana do prawa hiszpańskiego w drodze Ley 29/2009, por la que se modifica el régimen legal de la competencia desleal y de la publicidad para la mejora de la protección de los consumidores y usuarios (ustawy 29/2009 zmieniającej system prawny dotyczący nieuczciwej konkurencji i reklamy w celu poprawy ochrony konsumentów i użytkowników) z dnia 30 grudnia 2009 r. (BOE nr 315 z dnia 31 grudnia 2009 r., s. 112039).

97

W konsekwencji z tych samych powodów, które zostały wskazane w pkt 37–39 i 42 wyroku z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika) (C‑265/22, EU:C:2023:578), ponieważ dyrektywa 2005/29 nie miała zastosowania w dniu zawarcia umowy kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym, które nastąpiło w dniu 11 września 2006 r., wykładnia tej dyrektywy nie ma związku z rozstrzygnięciem sporu w postępowaniu głównym.

98

Z kolei pytanie trzynaste zmierza do uzyskania od Trybunału rozstrzygnięcia w przedmiocie orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) dotyczącego zakresu stosowania ratione temporis ustawy krajowej wprowadzającej przepis korzystniejszy dla konsumentów.

99

W tym względzie Trybunał wielokrotnie orzekał, że w jego kompetencji nie leży wypowiadanie się, w ramach procedury odesłania prejudycjalnego, w przedmiocie wykładni przepisów krajowych ani orzekanie o poprawności wykładni zastosowanej przez sąd odsyłający, gdyż taka wykładnia należy do wyłącznej właściwości sądów krajowych (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lutego 2017 r., IOS Finance EFC, C‑555/14, EU:C:2017:121, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).

100

Wreszcie pytanie czternaste zmierza do tego, aby Trybunał zbadał spójność orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) nie z normą prawa Unii, lecz z dwoma elementami tego orzecznictwa, co do których sąd odsyłający wydaje się uważać, że różnią się one bez uzasadnionego powodu.

101

Jednakże Trybunał nie jest również właściwy do przeprowadzenia takiej kontroli, z zastrzeżeniem w razie potrzeby zasady równoważności, która nie ma jednak znaczenia w rozpatrywanym przypadku, a ponadto nie została powołana przez sąd odsyłający.

102

Pytania od jedenastego do czternastego są zatem niedopuszczalne.

103

Rząd hiszpański kwestionuje dopuszczalność pytania drugiego, dotyczącego zwykłego zachowania instytucji kredytowych, gdy umowy kredytu hipotecznego są zawierane pod kontrolą organów administracji publicznej, ze względu na to, że pytanie to opiera się na hipotezie przedstawionej w sposób niepełny lub nieprawidłowy. Stawka mająca zastosowanie w ramach umów dotyczących nabycia dotowanych lokali mieszkalnych została bowiem określona przez uregulowanie krajowe, w związku z czym nie chodzi o kontekst swobodnego ustalania cen, w przeciwieństwie do umów kredytu hipotecznego zawartych w celu nabycia innych lokali mieszkalnych, takich jak umowa kredytu rozpatrywana w postępowaniu głównym.

104

Jednakże zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 63 niniejszego wyroku pytania dotyczące wykładni prawa Unii są przekładne przez sąd krajowy na gruncie stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on sam odpowiedzialny, a prawidłowość tych ustaleń nie podlega ocenie Trybunału.

105

Pytanie drugie jest zatem dopuszczalne.

106

Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dla oceny ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku umowy o kredyt hipoteczny o zmiennej stopie procentowej, przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej w zależności od wartości oficjalnego wskaźnika, ma znaczenie okoliczność, że warunek ten po prostu odsyła bezpośrednio do tego wskaźnika, podczas gdy ze wskazówek zawartych w akcie administracyjnym, w którym ustanowiono wspomniany wskaźnik, wynika, że ze względu na szczególne cechy wynikające ze sposobu jego obliczania konieczne jest zastosowanie ujemnego spreadu w celu dostosowania RRSO danej transakcji do RRSO na rynku.

107

Sąd odsyłający podkreśla w tym względzie, że instytucje kredytowe stosują jednak taką ujemną marżę w niektórych umowach o kredyt hipoteczny, które są zawierane pod kontrolą organów administracji publicznej.

108

Należy przypomnieć, że jeżeli sąd krajowy stwierdzi, iż klauzula umowna, której celem jest określenie sposobu obliczania zmiennej stopy procentowej w umowie kredytu hipotecznego, nie została sformułowana w sposób jasny i zrozumiały w rozumieniu art. 4 ust. 2 lub art. 5 tej dyrektywy, to spoczywa na nim obowiązek zbadania, czy warunek ten jest nieuczciwy w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy (wyrok z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus, C‑421/14, EU:C:2017:60, pkt 67 tiret drugie; zob. także podobnie postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., Gómez del Moral Guasch, C‑655/20, EU:C:2021:943, pkt 46).

109

W konsekwencji odpowiedź na pytania pierwsze i drugie w odniesieniu do ewentualnego nieuczciwego charakteru warunku takiego jak sporny warunek umowny wymaga tego, by z dokonanej przez sąd odsyłający wstępnej oceny wynikało, iż warunek ten nie spełnia wymogu przejrzystości ustanowionego w dyrektywie 93/13.

110

Ponadto przejrzysty charakter warunku umownego, wymagany przez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które należy wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny nieuczciwego charakteru tego warunku. Jednak z art. 4 ust. 2 tej dyrektywy wynika, że okoliczność, iż warunek nie został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, nie może sama w sobie nadawać mu nieuczciwego charakteru [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo].

111

Należy przy tym przypomnieć, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, stanowi, iż warunek umowy, który nie był indywidualnie negocjowany, uznaje się za nieuczciwy, jeśli wbrew wymogom dobrej wiary powoduje znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta.

112

W ramach oceny, której przeprowadzenie należy do sądu krajowego na podstawie art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, do niego należy ocena, w świetle wszystkich okoliczności sprawy, w pierwszej kolejności ewentualnego nieprzestrzegania wymogu dobrej wiary, a w drugiej kolejności istnienia ewentualnej znaczącej nierównowagi ze szkodą dla konsumenta w rozumieniu tego przepisu [wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo].

113

Jeśli zaś chodzi o kwestię, w jakich okolicznościach taka nierównowaga powstaje „w sprzeczności z wymogami dobrej wiary”, biorąc pod uwagę motyw szesnasty dyrektywy 93/13, sąd krajowy musi w tym zakresie sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób uczciwy i sprawiedliwy mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten zaakceptowałby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych [wyroki: z dnia 14 marca 2013 r., Aziz, C‑415/11, EU:C:2013:164, pkt 69; z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo].

114

Ponadto w celu ustalenia, czy dany warunek powoduje powstanie znaczącej nierównowagi wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta, w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy w szczególności uwzględnić przepisy mające zastosowanie w prawie krajowym w przypadku braku porozumienia stron, tak aby ocenić, czy – a jeśli tak, to w jakim zakresie – umowa ta stawia konsumenta w sytuacji mniej korzystnej niż ta przewidziana przez obowiązujące prawo krajowe. Jeśli chodzi o warunek dotyczący obliczania odsetek w ramach umowy kredytu, istotne jest również porównanie metody obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianych przez ów warunek i rzeczywistej stawki tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz stawką odsetek ustawowych, a także ze stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia danej umowy w odniesieniu do kredytu w równoważnej kwocie i udzielonego na równoważny okres co w przypadku tej umowy kredytu [zob. podobnie wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo].

115

Znaczenie, w przypadku umowy kredytu hipotecznego zawierającej warunek taki jak sporny warunek umowny, zawartych w okólniku informacji wskazujących na konieczność zastosowania, z uwagi na sposób obliczania wskaźnika referencyjnego, ujemnego spreadu w celu dostosowania RRSO umowy do RRSO na rynku, zostało już uznane przez Trybunał [zob. podobnie wyrok z dnia 13 lipca 2023 r., Banco Santander (Odniesienie do oficjalnego wskaźnika), C‑265/22, EU:C:2023:578, pkt 67].

116

Z całości powyższych rozważań wynika, że odpowiedź na pytania pierwsze i drugie powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dla oceny ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku umowy kredytu hipotecznego o zmiennej stopie procentowej, przewidującego okresowe dostosowywanie stopy procentowej w zależności od wartości oficjalnego wskaźnika, ma znaczenie okoliczność, iż warunek ten po prostu odsyła bezpośrednio do tego wskaźnika, podczas gdy ze wskazówek zawartych w akcie administracyjnym, w którym ustanowiono ten wskaźnik, wynika, że ze względu na szczególne cechy wynikające z sposobu jego obliczania konieczne jest zastosowanie ujemnego spreadu w celu dostosowania RRSO danej transakcji do RRSO na rynku, o ile przedsiębiorca nie poinformował konsumenta o tych wskaźnikach i nie były one wystarczająco dostępne dla przeciętnego konsumenta.

117

Rząd hiszpański kwestionuje dopuszczalność pytania trzeciego, ponieważ jest ono oparte na hipotezie przedstawionej w sposób niekompletny lub nieprawidłowy. Z orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) nie wynika bowiem, że warunki umowne przewidujące prowizję i koszty, o których mowa w tym pytaniu, należy uznać za nieuczciwe.

118

Jednakże, jak przypomniano w pkt 63 niniejszego wyroku, określenie krajowych ram prawnych właściwych dla przedstawionych pytań należy do wyłącznej kompetencji sądu odsyłającego. Kompetencja ta dotyczy, w stosownych przypadkach, orzecznictwa krajowego, które uznaje on za istotne dla sprawy. W każdym razie z postanowienia odsyłającego wynika, że w ramach pytania trzeciego, dotyczącego możliwości, by warunek taki jak sporny warunek umowny był nieuczciwy następczo, w zakresie, w jakim włącza on do umowy niektóre elementy RRSO dotyczących innych pożyczek, które stanowią podstawę ustalenia wskaźnika IRPH mającego zastosowanie do tej umowy, w sytuacji gdy elementy te wynikały z nieuczciwych warunków umownych, sąd odsyłający wskazuje nie tylko warunki umowne, których nieuczciwy charakter został stwierdzony, lecz również warunki, których zgodność z prawem jest kwestionowana.

119

Pytanie trzecie jest zatem dopuszczalne.

120

Na wstępie należy zauważyć, że o ile pytanie to dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, dotyczącego ważności warunku takiego jak sporny warunek umowny, o tyle pytanie sądu odsyłającego dotyczy zasadniczo nieuczciwego charakteru takiego warunku, który pociągałby za sobą jego nieważność wobec konsumenta, o której mowa w tym przepisie.

121

W konsekwencji należy uznać, że poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku zastosowania w warunku przewidującym okresowe dostosowanie stopy procentowej umowy kredytu hipotecznego wskaźnika referencyjnego ustalonego na podstawie RRSO mających zastosowanie do umów, które uwzględnia się przy obliczaniu kolejnych wartości tego wskaźnika, okoliczność, iż owe RRSO zawierają elementy wynikające z warunków, których nieuczciwy charakter zostanie następnie stwierdzony, oznacza, że warunek dotyczący dostosowania stopy procentowej danej umowy należy uznać za nieuczciwy, a zatem za bezskuteczny wobec konsumenta.

122

W tym względzie należy przypomnieć, że – jak wynika z pkt 91 niniejszego wyroku – odniesienie do oficjalnego wskaźnika okresowego dostosowania stopy procentowej mającej zastosowanie do umowy kredytu ma na celu jedynie ustanowienie umownego sposobu obliczania tej stopy, w związku z czym sposób ustalania wartości tego wskaźnika nie ma wpływu na charakter stopy procentowej danej umowy, niezależnie od elementów branych pod uwagę w ramach tych zasad. W konsekwencji tej stopy procentowej nie można uznać za RRSO, której pewne elementy mogłyby zostać uznane za nieważne i prowadzić do nieważności warunku przewidującego okresowe dostosowanie wspomnianej stopy procentowej.

123

Poza tym okoliczność, że w RRSO umów uwzględnianych do obliczania kolejnych wartości wskaźnika pewne elementy mogą wynikać z warunków umownych, które okazały się a posteriori nieuczciwe, nie może ani podważyć oficjalnego charakteru referencyjnego tego wskaźnika, ani wpłynąć z mocą wsteczną na ważność warunku innej odsyłającej doń umowy. Z art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz z art. 3 tej dyrektywy, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał, wynika bowiem, że ocenę nieuczciwego charakteru warunków umowy należy przeprowadzać w odniesieniu do chwili zawarcia danej umowy (wyrok z dnia 27 stycznia 2021 r., Dexia Nederland, C‑229/19 i C‑289/19, EU:C:2021:68, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).

124

W konsekwencji odpowiedź na pytanie trzecie powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku zastosowania w warunku przewidującym okresowe dostosowanie stopy procentowej umowy kredytu hipotecznego wskaźnika referencyjnego ustalonego na podstawie RRSO mających zastosowanie do umów, które uwzględnia się przy obliczaniu kolejnych wartości tego wskaźnika, okoliczność, iż owe RRSO zawierają elementy wynikające z warunków, których nieuczciwy charakter zostanie następnie stwierdzony, nie oznacza, że warunek dotyczący dostosowania stopy procentowej danej umowy należy uznać za nieuczciwy, a zatem za bezskuteczny wobec konsumenta.

125

Poprzez pytania piętnaste i szesnaste, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że należy domniemywać, że w przypadku zastosowania w warunku przewidującym okresowe dostosowanie stopy procentowej umowy kredytu hipotecznego wskaźnika referencyjnego, należy domniemywać, iż przedsiębiorca działa w dobrej wierze, z tego tylko powodu, że jest to oficjalny wskaźnik ustanowiony przez organ administracji i stosowany przez organy administracji publicznej.

126

W tym względzie należy przede wszystkim podkreślić, że konkretną kwalifikację danego warunku umownego w świetle art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy ustalać w zależności od okoliczności danej sprawy (zob. podobnie wyrok z dnia 3 października 2019 r., Kiss i CIB Bank, C‑621/17, EU:C:2019:820, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo). Nie można zatem a priori uznać, że wprowadzenie przez przedsiębiorcę danego warunku do umowy, która nie była indywidualnie negocjowana, jest bezwzględnie zgodne z wymogiem dobrej wiary nałożonym przez ten przepis, z zastrzeżeniem stosowania art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, który wyłącza z zakresu jej stosowania warunki umowy odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze, gdyż wyjątek ten jest uzasadniony domniemaniem, zgodnie z którym ustawodawca krajowy ustanowił równowagę między ogółem praw i obowiązków stron niektórych umów, którą to równowagę prawodawca Unii wyraźnie zamierzał zachować (wyrok z dnia 5 maja 2022 r., Zagrebačka banka, C‑567/20, EU:C:2022:352, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo). Z postanowienia odsyłającego wynika jednak, że wyłączenie to nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ IRPH są jednym z rodzajów wskaźników, które były zresztą stosowane jedynie w mniejszości przypadków przez instytucje finansowe.

127

Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 warunek umowy uznaje się za nieuczciwy, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powoduje znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta.

128

Jak przypomniano w pkt 113 niniejszego wyroku, ocena wymogu dobrej wiary w odniesieniu do danego warunku umowy wymaga ustalenia, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób uczciwy i sprawiedliwy mógłby racjonalnie spodziewać się, że konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych.

129

Kryterium to zakłada, że takie negocjacje miały miejsce z pełną znajomością rzeczy, czyli w przypadku warunku dotyczącego obliczania odsetek związanych z umową kredytu znaczy to, że konsument był należycie poinformowany o wszystkich elementach, które mają wpływ na sposób obliczania stopy procentowej, i mógł oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne tego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

130

Zgodnie bowiem z orzecznictwem przypomnianym w pkt 110 niniejszego wyroku przejrzysty charakter warunku umownego, wymagany przez art. 5 dyrektywy 93/13, stanowi jeden z czynników, które należy wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny nieuczciwego charakteru tego warunku. Tymczasem, jak wynika z pkt 109 tego wyroku, badanie ewentualnego nieuczciwego charakteru spornego warunku wymagałoby, aby było już stwierdzone, że nie spełnia on wymogu przejrzystości, co stanowi istotny element, który należy wziąć pod uwagę.

131

Wreszcie nieuczciwy charakter warunku umownego zależy również od istnienia ewentualnej znaczącej nierównowagi ze szkodą dla konsumenta w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13. Jak przypomniano w pkt 114 niniejszego wyroku, w celu dokonania oceny w tym względzie warunku dotyczącego ustalania odsetek związanych z umową kredytu należy również porównać metodę obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianych przez ów warunek i rzeczywistą stawkę tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz w szczególności stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia danej umowy w odniesieniu do kredytu w równoważnej kwocie i udzielonego na równoważny okres co w przypadku tej umowy.

132

Co się tyczy warunku takiego jak sporny warunek, który przewiduje dostosowanie stopy procentowej umowy kredytu hipotecznego poprzez odniesienie do oficjalnego wskaźnika, który ze względu na jego cechy wydaje się na pierwszy rzut oka niekorzystny dla konsumenta, taka ocena wymaga uwzględnienia nie tylko wartości tego wskaźnika referencyjnego, ale również marży zastosowanej wobec niego w umowie, w celu porównania rzeczywistej stopy procentowej wynikającej z tego wskaźnika z normalnymi rynkowymi stopami procentowymi. Z zastrzeżeniem bowiem innych, potencjalnie istotnych aspektów sposobu obliczania umownej stopy procentowej lub wskaźnika referencyjnego, ewentualne istnienie nierównowagi ze szkodą dla konsumenta wynikającej z takiego warunku zależy zasadniczo nie od samego wskaźnika referencyjnego, lecz od stopy procentowej, która rzeczywiście wynika z tego warunku w świetle zwiększenia wartości tego wskaźnika na podstawie wspomnianego warunku.

133

Odpowiedź na pytania piętnaste i szesnaste powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku zastosowania w warunku przewidującym okresowe dostosowanie stopy procentowej umowy kredytu hipotecznego wskaźnika referencyjnego, nie należy domniemywać, iż przedsiębiorca działa w dobrej wierze, z tego tylko powodu, że jest to oficjalny wskaźnik ustanowiony przez organ administracji i stosowany przez organy administracji publicznej. Ocena ewentualnego nieuczciwego charakteru takiego warunku powinna zostać dokonana w zależności od okoliczności właściwych dla danego przypadku, z uwzględnieniem w szczególności nieprzestrzegania wymogu przejrzystości oraz w drodze porównania metody obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianych przez ów warunek i rzeczywistej stawki tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz między innymi ze stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia danej umowy w odniesieniu do kredytu w równoważnej kwocie i udzielonego na równoważny okres co w przypadku tej umowy.

134

Poprzez pytania siedemnaste i osiemnaste, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dla oceny ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku umowy kredytu hipotecznego o zmiennej stopie procentowej, przewidującego okresowe dostosowywanie stopy procentowej w zależności od wartości danego wskaźnika referencyjnego, istotne jest, po pierwsze, porównanie metody obliczania tego wskaźnika z metodą obliczania innego wskaźnika referencyjnego, stosowanego najczęściej w danym państwie członkowskim w odniesieniu do podobnych umów, a także rzeczywistych stóp wynikających, odpowiednio, z tego warunku i z porównywalnych warunków umownych stosujących ten inny wskaźnik referencyjny, a po drugie, uwzględnienie tego, co konkretnie przedstawia każdy z tych wskaźników.

135

Zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 114 niniejszego wyroku w celu ustalenia, czy warunek dotyczący obliczania odsetek związanych z umową kredytu powoduje znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy porównać metodę obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianych przez ów warunek i rzeczywistą stawkę tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz w szczególności stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia danej umowy w odniesieniu do kredytu w równoważnej kwocie i udzielonego na równoważny okres co w przypadku tej umowy kredytu.

136

Sąd odsyłający zastanawia się również nad ewentualnym znaczeniem wskazanej przez niego metody obliczania dwóch wskaźników i tego, co stanowią te dwa wskaźniki, a mianowicie w istocie, w odniesieniu do IRPH, średniej RRSO dla umów kredytu hipotecznego porównywalnych z rozpatrywaną umową kredytu, a jeśli chodzi o Euribor, który jest drugim wskaźnikiem referencyjnym wskazanym przez ten sąd, średniej stopy procentowej, na jaką banki europejskie udzielają sobie pożyczek w euro.

137

W tym względzie należy stwierdzić, że zarówno ta korelacja, która wynika ze sposobów obliczania wspomnianych wskaźników, jak i same te zasady znajdują konkretny wyraz w odpowiednich wartościach tych wskaźników.

138

Ponadto z pkt 132 niniejszego wyroku wynika, że co do zasady ewentualne istnienie nierównowagi ze szkodą dla konsumenta wynikającej z warunku dotyczącego obliczania odsetek związanych z umową kredytu zależy zasadniczo ostatecznie nie od samego wskaźnika referencyjnego, lecz od stopy procentowej, która rzeczywiście wynika z tego warunku w świetle zwiększenia wartości tego wskaźnika na podstawie wspomnianego warunku.

139

Nie można jednak wykluczyć, że pewne szczególne cechy sposobu obliczania umownej stopy procentowej lub samego wskaźnika referencyjnego mogą powodować nierównowagę ze szkodą dla konsumenta, w szczególności ze względu na ich wpływ na zmianę tej stopy lub tego wskaźnika.

140

Zatem odpowiedź na pytania siedemnaste i osiemnaste powinna brzmieć następująco: art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dla oceny ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku umowy kredytu hipotecznego o zmiennej stopie procentowej, przewidującego okresowe dostosowywanie stopy procentowej w zależności od wartości danego wskaźnika referencyjnego, istotne jest porównanie metody obliczania stawki odsetek zwykłych przewidzianych przez ów warunek i rzeczywistej stawki tychże odsetek ze zwykle stosowanymi metodami ich obliczania oraz w szczególności stawkami odsetek stosowanymi na rynku w chwili zawarcia danej umowy w odniesieniu do kredytu w równoważnej kwocie i udzielonego na równoważny okres co w przypadku tej umowy kredytu. Inne aspekty sposobu obliczania umownej stopy procentowej lub wskaźnika referencyjnego mogą być istotne, jeżeli mogą powodować nierównowagę ze szkodą dla konsumenta.

141

Pytania od dziewiętnastego do dwudziestego drugiego dotyczą konsekwencji ewentualnego stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego takiego jak sporny warunek w przypadku, gdyby co do zasady umowa nie mogła dalej obowiązywać bez tego warunku.

142

Poprzez pytania dziewiętnaste i dwudzieste, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy co do zasady umowa kredytu hipotecznego o zmiennej stopie oprocentowania nie mogłaby nadal obowiązywać bez warunku przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej w zależności od wartości danego wskaźnika referencyjnego, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony, ale stwierdzenie nieważności całej umowy naraziłoby konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, sąd krajowy jest zobowiązany zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym prawa krajowego, nawet jeśli jego zastosowanie oznaczałoby utrzymanie braku równowagi ze szkodą dla konsumenta analogicznego do tego, który był rozpatrywany w ramach oceny nieuczciwego charakteru rzeczonego warunku, a jeśli nie, to czy sąd ten może dostosować ten warunek z mocą wsteczną poprzez wprowadzenie do zasad obliczania stopy procentowej elementu mogącego usunąć tę nierównowagę.

143

Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sąd odsyłający jest zobowiązany do zaniechania stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby w braku sprzeciwu konsumenta nie wywierały one wiążących wobec niego skutków. Umowa powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954,, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

144

Jeżeli takie dalsze obowiązywanie nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy w zastosowaniu zasad rządzących prawem zobowiązań usunął nieuczciwy warunek poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym w sytuacjach, w których unieważnienie nieuczciwego warunku zobowiązywałaby sąd do stwierdzenia nieważności danej umowy w całości, narażając przez to konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, co po pierwsze godziłoby w konsumenta, a po drugie, groziłoby zniweczeniem skutku odstraszającego wynikającego z unieważnienia umowy. Jeśli chodzi bowiem o umowę kredytu, takie unieważnienie skutkowałoby co do zasady natychmiastową wymagalnością pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stopniu mogącym przekraczać możliwości finansowe konsumenta i z tego względu godziłoby raczej w tego ostatniego niż kredytodawcę (zob. podobnie wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954,, pkt 32, 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

145

Takie zastąpienie wymaga jednak, by dany przepis miał rzeczywiście charakter dyspozytywny i by jego zakres był równoważny z zakresem warunku, którego zastąpienie jest rozpatrywane.

146

W niniejszej sprawie sąd odsyłający wydaje się wychodzić z założenia, że piętnasty przepis dodatkowy ustawy 14/2013 może spełniać te przesłanki.

147

Co się tyczy, po pierwsze, charakteru tego przepisu, należy przypomnieć, że do sądu krajowego należy ustalenie, czy przepis prawa krajowego można uznać za dyspozytywny w świetle tego prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 3 marca 2020 r., Gómez del Moral Guasch, C‑125/18, EU:C:2020:138, pkt 65, 66). W tym celu do sądu odsyłającego należy zbadanie dokładnej treści piętnastego przepisu dodatkowego ustawy 14/2013.

148

Przepis ten wydaje się ustanawiać system przejściowy w następstwie zniesienia z dniem 1 listopada 2013 r. dwóch IRPH, stanowiąc, że w warunkach umów kredytu hipotecznego przewidujących dostosowanie stopy procentowej do zniesionego IRPH odesłanie do tego IRPH zostaje w przyszłości zastąpione odesłaniem do innego IRPH, nadal istniejącego, z pewnymi dostosowaniami wymaganymi do zapewnienia równoważności.

149

Z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, wydaje się, że taki przepis przejściowy nie odpowiada ogólnie przyjętej definicji normy dyspozytywnej, która zgodnie z orzecznictwem Trybunału dotyczy przypadków, w których strony albo nie odstąpiły od standardowej normy ustanowionej przez ustawodawcę krajowego dla danych umów, albo wyraźnie wybrały możliwość zastosowania normy wprowadzonej w tym celu przez ustawodawcę krajowego (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak, C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 60).

150

Po drugie, co się tyczy zakresu piętnastego przepisu dodatkowego ustawy 14/2013, przewidziane w niej zastąpienie dotyczy najwyraźniej nie odnośnych warunków, lecz jedynie jednego z elementów tych warunków, a mianowicie wskazanego w nich wskaźnika referencyjnego, podczas gdy w niniejszym przypadku rozważane jest zastąpienie warunku umownego.

151

Należy ponadto zauważyć, że taki mechanizm zastąpienia wydaje się zakładać ważność odnośnych warunków, czego rozważania zawarte w postanowieniu odsyłającym nie wydają się całkowicie wykluczać w niniejszej sprawie, ponieważ rozważania zawarte w niniejszym wyroku dotyczące badania pytań w przedmiocie ewentualnego nieuczciwego charakteru warunku takiego jak sporny warunek umowny wskazują, że wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą głównie nie tyle stosowania IRPH, co faktu zastosowania go bez stosowania ujemnego spreadu, o którym mowa w preambule okólnika 5/1994. Z pkt 142 niniejszego wyroku wynika jednak, że w niniejszej sprawie pytania dziewiętnaste i dwudzieste zostały zadane na wypadek, gdyby nieważność takiego warunku została stwierdzona ze względu na jego nieuczciwy charakter.

152

Ponadto, w przypadku gdyby warunek uznany za nieuczciwy nie mógł zostać uchylony i zastąpiony przepisem dyspozytywnym, należy przypomnieć, że jeżeli sąd krajowy stwierdzi nieważność nieuczciwego warunku w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, sąd ten nie może uzupełnić tej umowy poprzez zmianę treści tego warunku. Gdyby bowiem sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być uznane za nieważne, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, przez co ich interes byłby zabezpieczony (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 30, 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

153

Tymczasem dodanie do zasad obliczania stopy procentowej przewidzianych w warunku takim jak sporny warunek umowny dodatkowego elementu mającego na celu wyeliminowanie nierównowagi umownej, która przyczyniła się do stwierdzenia nieuczciwego charakteru tego warunku, równałoby się zmianie jego treści.

154

W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytania dziewiętnaste i dwudzieste powinna brzmieć następująco: art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy co do zasady umowa kredytu hipotecznego o zmiennej stopie oprocentowania nie mogłaby nadal obowiązywać bez warunku przewidującego okresowe dostosowanie stopy procentowej w zależności od wartości danego wskaźnika referencyjnego, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony, ale stwierdzenie nieważności całej umowy naraziłoby konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, nie stoją na przeszkodzie temu, by sąd krajowy zastąpił ten warunek przepisem dyspozytywnym prawa krajowego, o ile zakres tego przepisu dyspozytywnego ma zakres równoważny zakresowi warunku, którego zastąpienie jest rozpatrywane. Sąd ten nie może natomiast zmienić tego warunku poprzez dodanie do niego elementu, który mógłby zaradzić brakowi równowagi, jaki on powoduje ze szkodą dla konsumenta.

155

Pozwana w postępowaniu głównym i rząd hiszpański twierdzą, że Trybunał nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie dwudzieste pierwsze, ponieważ dotyczy ono stosowania przepisu prawa krajowego.

156

Niemniej jednak pytanie to nie zmierza do tego, aby Trybunał dokonał wykładni zawartego tam przepisu prawa krajowego, lecz aby wypowiedział się w przedmiocie zgodności z dyrektywą 93/13 konsekwencji, które, jak podaje sąd odsyłający, wypływają z tego przepisu, o ile znajduje on zastosowanie.

157

Należy zatem udzielić odpowiedzi na to pytanie.

158

Na wstępie należy zauważyć, że chociaż art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie jest powoływany przez sąd odsyłający, należy go również uwzględnić, ponieważ przepis ten przewiduje konsekwencje nieważności warunku umownego.

159

W konsekwencji należy stwierdzić, że poprzez pytanie dwudzieste pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy umowa kredytu hipotecznego nie mogłaby dalej obowiązywać bez warunku, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony, stoją one na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego, na mocy którego przedsiębiorca byłby uprawniony do uzyskania zwrotu całej kwoty kredytu powiększonej o odsetki ustawowe naliczane od dnia, w którym kwota ta została udostępniona konsumentowi.

160

Należy przypomnieć, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, iż państwa członkowskie stanowią, że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta „na mocy prawa krajowego”. Niemniej jednak ustalenie przez prawo krajowe ram prawnych ochrony zagwarantowanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 nie może zmienić zakresu i – w związku z tym – istoty tej ochrony, podważając tym samym wzmocnienie skuteczności wspomnianej ochrony poprzez przyjęcie jednolitych zasad dotyczących nieuczciwych warunków, które to wzmocnienie było zamiarem prawodawcy Unii, co zostało wskazane w motywie dziesiątym dyrektywy 93/13 [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 60].

161

Co się tyczy praktycznych skutków nieważności umowy kredytu hipotecznego ze względu na obecność nieuczciwych warunków, Trybunał orzekł, że zgodność z prawem Unii przepisów krajowych regulujących te skutki zależy od tego, czy przepisy te, po pierwsze, pozwalają na przywrócenie pod względem prawnym i faktycznym sytuacji konsumenta, w której znajdowałby się on w braku tej umowy, a po drugie, nie zagrażają realizacji odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie 93/13 [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 68].

162

Roszczenia, które przedsiębiorca może podnieść wobec konsumenta w takiej sytuacji, mogą zatem zostać uwzględnione tylko wtedy, gdy nie zagrażają celom wskazanym w poprzednim punkcie niniejszego wyroku.

163

Tymczasem przyznanie instytucji kredytowej prawa do żądania od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę mogłoby podważyć odstraszający skutek zamierzony przez dyrektywę 93/13 [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 76].

164

Możliwość uzyskania przez przedsiębiorcę takich odsetek za zwłokę należy rozumieć jako odsetki należne od dnia wezwania do zwrotu kwot otrzymanych w wykonaniu unieważnionej umowy. W przypadku bowiem, gdyby przedsiębiorca mógł dochodzić odsetek od dnia, w którym pożyczony w wykonaniu unieważnionej umowy kapitał został przekazany kredytobiorcy, przedsiębiorca ten byłby w stanie uzyskać wynagrodzenie za korzystanie z tego kapitału przez konsumenta. Tymczasem taka możliwość podważałaby jednocześnie zniechęcający skutek wywierany na przedsiębiorców poprzez unieważnienie umów, których dotyczy nieuczciwy warunek, oraz skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13, ponieważ mogliby oni znaleźć się w sytuacji, w której bardziej korzystne byłoby dla nich kontynuowanie wykonania umowy zawierającej nieuczciwy warunek, niż korzystanie z praw, które im przysługują na mocy tej dyrektywy [zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 78, 79, 84].

165

W tym względzie, po pierwsze, zgodnie z zasadą nemo auditur propriam turpitudinem allegans (powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany) nie można dopuścić ani do tego, by strona czerpała korzyści gospodarcze ze swojego niezgodnego z prawem zachowania, ani do tego, by otrzymała odszkodowanie za niedogodności nim wywołane [zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 81].

166

Jest tak tym bardziej w sytuacji, gdy stopa odsetek ustawowych, która ma zastosowanie w przypadku obowiązku zwrotu kwot otrzymanych w wykonaniu unieważnionej umowy kredytu, przekracza stopę przewidzianą w tej umowie, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie.

167

W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytanie dwudzieste pierwsze powinna brzmieć następująco: art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy umowa kredytu hipotecznego nie mogłaby dalej obowiązywać bez warunku, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony, stoją one na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego, na mocy którego przedsiębiorca byłby uprawniony do uzyskania zwrotu całej kwoty kredytu powiększonej o odsetki ustawowe naliczane od dnia, w którym kwota ta została udostępniona konsumentowi.

168

Pozwana w postępowaniu głównym i rząd hiszpański twierdzą, że Trybunał nie jest również właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie dwudzieste drugie, ponieważ dotyczy ono stosowania przepisu prawa krajowego.

169

Należy stwierdzić, że pytanie to ma w istocie na celu ustalenie, czy zawarcie przez przedsiębiorcę w umowie nieuczciwego warunku umownego, który nie był indywidualnie negocjowany, a którego nieważność pociąga za sobą nieważność tej umowy, stanowi „zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego” w rozumieniu art. 1306 pkt 2 kodeksu cywilnego.

170

Analiza tego pytania wymaga zaś dokonania wykładni tego pojęcia prawa krajowego, która to wykładnia, jak wynika z orzecznictwa przypomnianego w pkt 63 niniejszego wyroku, nie należy do właściwości Trybunału.

171

Nie należy zatem udzielać odpowiedzi na to pytanie.

172

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje: