Art. 539d.

Co stanowi przepis

Art. 539d KPK reguluje kwestię stosowania środków zapobiegawczych na etapie, gdy sprawa znajduje się już w Sądzie Najwyższym. Przepis stanowi, że po przekazaniu sprawy do Sądu Najwyższego to właśnie ten sąd orzeka - jeżeli zachodzi taka potrzeba - w przedmiocie środka zapobiegawczego. Oznacza to, że kompetencja do decydowania o tymczasowym aresztowaniu, poręczeniu, dozorze Policji czy zakazie opuszczania kraju przechodzi na sąd, przed którym sprawa aktualnie się toczy. Druga część przepisu przewiduje gwarancję procesową: na postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania przysługuje zażalenie, które rozpoznaje równorzędny skład Sądu Najwyższego. Chodzi zatem o kontrolę poziomą, sprawowaną przez inny skład tego samego sądu, ponieważ nad Sądem Najwyższym nie ma instancji wyższej.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Norma z art. 539d KPK działa dopiero od momentu przekazania akt sprawy do Sądu Najwyższego, a więc w postępowaniach nadzwyczajnych, w których to ten sąd rozpoznaje środek zaskarżenia lub wniosek. Przesłanką orzekania jest "potrzeba", co oznacza, że sąd nie musi wypowiadać się o środku zapobiegawczym w każdej sprawie, lecz tylko wtedy, gdy pojawia się realne zagadnienie: upływa termin stosowania środka, zmieniają się okoliczności albo strona składa stosowny wniosek. Sąd Najwyższy może wówczas środek zastosować, przedłużyć, zmienić na łagodniejszy albo uchylić. Prawo do zażalenia przewidziano wyraźnie tylko wobec postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, jako środka najgłębiej ingerującego w wolność osobistą. Zażalenie rozpoznaje skład równorzędny, czyli inny skład Sądu Najwyższego o takiej samej liczbie sędziów.

Przykład

Wyobraźmy sobie, że obrońca oskarżonego wniósł kasację, a akta sprawy trafiły do Sądu Najwyższego. W trakcie oczekiwania na rozpoznanie kasacji kończy się okres, na jaki wcześniej zastosowano tymczasowe aresztowanie, a prokurator wskazuje na ryzyko ucieczki oskarżonego za granicę. To Sąd Najwyższy, a nie sąd, który wydał wyrok, rozstrzygnie wtedy o dalszym stosowaniu środka zapobiegawczego. Jeżeli zdecyduje o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, obrońca może złożyć zażalenie, które rozpozna inny, równorzędny skład Sądu Najwyższego.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że po wniesieniu kasacji o areszcie nadal decyduje sąd pierwszej lub drugiej instancji - art. 539d KPK jasno przenosi tę kompetencję na Sąd Najwyższy po przekazaniu sprawy. Drugim jest oczekiwanie, że zażalenie trafi do jakiegoś "wyższego" organu; w istocie rozpoznaje je równorzędny skład tego samego sądu. Trzecim nieporozumieniem jest założenie, że Sąd Najwyższy z urzędu i zawsze musi wypowiedzieć się o środku zapobiegawczym - przepis wiąże to z realną potrzebą. Warto też pamiętać, że wyraźnie przewidziane zażalenie dotyczy postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, a nie każdego rozstrzygnięcia dotyczącego środków zapobiegawczych. W indywidualnej sprawie, zwłaszcza gdy w grę wchodzi pozbawienie wolności, warto skonsultować się z prawnikiem.