Art. 52.

Co stanowi przepis

Art. 52 KPK reguluje sytuację, w której pokrzywdzony przestępstwem umiera. Zgodnie z § 1 prawa, które przysługiwałyby zmarłemu pokrzywdzonemu w postępowaniu karnym, mogą wykonywać osoby najbliższe albo osoby pozostające na jego utrzymaniu. Przepis nie tworzy nowych uprawnień, lecz pozwala określonemu kręgowi osób realizować te uprawnienia, które miałby sam pokrzywdzony, gdyby żył. Jeżeli takich osób nie ma albo nie zostały one ujawnione, prawa pokrzywdzonego wykonuje prokurator, działając z urzędu. Paragraf 2 nakłada natomiast na organ prowadzący postępowanie obowiązek informacyjny: jeżeli organ dysponuje danymi o osobach najbliższych dla pokrzywdzonego lub o osobach pozostających na jego utrzymaniu, poucza o przysługujących uprawnieniach co najmniej jedną z nich.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 52 KPK stosuje się wtedy, gdy pokrzywdzony nie żyje - zarówno gdy śmierć była skutkiem samego przestępstwa, jak i gdy nastąpiła później, z innych przyczyn, w toku postępowania. Warunkiem skorzystania z uprawnień jest przynależność do kręgu osób najbliższych w rozumieniu przepisów karnych albo pozostawanie na utrzymaniu zmarłego. Przepis obejmuje wykonywanie praw na etapie postępowania przygotowawczego i sądowego, w zakresie, w jakim uprawnienia te w ogóle mogą być realizowane po śmierci uprawnionego. Subsydiarna rola prokuratora aktualizuje się dopiero wtedy, gdy osób uprawnionych brak albo gdy nie udało się ich ustalić. Obowiązek pouczenia z § 2 powstaje natomiast tylko wówczas, gdy organ faktycznie dysponuje informacjami o takich osobach.

Przykład

W wypadku drogowym ginie osoba, która była pokrzywdzona przestępstwem spowodowania wypadku. Postępowanie przygotowawcze toczy się dalej, a prokurator ustala z akt sprawy dane małżonka i dorosłego dziecka zmarłego. Zgodnie z art. 52 § 2 KPK organ poucza co najmniej jedną z tych osób o uprawnieniach, jakie mogą wykonywać - na przykład o możliwości składania wniosków dowodowych czy zapoznania się z aktami w zakresie przewidzianym ustawą. Gdyby okazało się, że zmarły nie miał osób najbliższych ani osób pozostających na jego utrzymaniu, prawa pokrzywdzonego wykonywałby prokurator z urzędu.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że osoby najbliższe stają się automatycznie nowymi pokrzywdzonymi - w rzeczywistości wykonują one cudze prawa, a nie nabywają własnego statusu pokrzywdzonego. Drugim nieporozumieniem jest założenie, że organ ma obowiązek poszukiwać wszystkich krewnych: przepis wymaga pouczenia co najmniej jednej osoby i tylko wtedy, gdy organ ma o niej informacje. Nie jest też trafne przekonanie, że uprawnienie przysługuje wyłącznie spadkobiercom - decyduje bliskość osobista lub pozostawanie na utrzymaniu, a nie dziedziczenie. Wreszcie brak zgłoszenia się osób najbliższych nie oznacza, że interesy zmarłego pozostają bez ochrony, ponieważ wówczas działa prokurator. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni zakres uprawnień w konkretnym postępowaniu.