Art. 51.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 51 KPK odpowiada na praktyczne pytanie: kto faktycznie działa w postępowaniu karnym, gdy pokrzywdzony nie może samodzielnie wykonywać swoich uprawnień procesowych. Paragraf 1 przewiduje, że za pokrzywdzonego, który nie jest osobą fizyczną (np. spółkę, fundację, wspólnotę), czynności procesowych dokonuje organ uprawniony do działania w jego imieniu. Paragraf 2 stanowi, że jeżeli pokrzywdzonym jest osoba małoletnia albo ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo, jej prawa wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje. Paragraf 3 dotyczy osoby nieporadnej, w szczególności ze względu na wiek lub stan zdrowia - wówczas jej prawa może wykonywać osoba, pod której pieczą pozostaje. Z kolei § 2a nakłada na sąd, a w postępowaniu przygotowawczym na prokuratora, obowiązek niezwłocznego, nie później niż w terminie 7 dni od zaistnienia okoliczności wskazanych w art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wystąpienia do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wyznaczenie reprezentanta dziecka, o którym mowa w art. 99 § 1 tego kodeksu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się zawsze wtedy, gdy pokrzywdzonym jest podmiot lub osoba pozbawiona możliwości samodzielnego działania w procesie. Chodzi o osoby prawne i inne jednostki organizacyjne, małoletnich, osoby ubezwłasnowolnione, a także osoby dorosłe, które z uwagi na podeszły wiek, chorobę czy niepełnosprawność nie są w stanie samodzielnie realizować swoich uprawnień. Warunkiem zastosowania § 3 jest faktyczne pozostawanie pokrzywdzonego pod pieczą innej osoby - przepis mówi tu o możliwości, a nie o obowiązku działania. Szczególny tryb z § 2a uruchamia się wtedy, gdy rodzic nie może reprezentować dziecka ze względu na sytuacje opisane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a więc gdy zachodzi ryzyko konfliktu interesów.

Przykład

Ofiarą oszustwa padła 84-letnia kobieta, która po udarze ma znaczne trudności z poruszaniem się i komunikacją. Na podstawie art. 51 § 3 KPK jej prawa pokrzywdzonej może wykonywać córka, pod której stałą pieczą matka pozostaje - to ona może składać wnioski dowodowe, zapoznawać się z aktami czy przeglądać pisma procesowe. W innej sprawie, gdy pokrzywdzonym przestępstwem jest kilkuletnie dziecko, a podejrzanym jeden z rodziców, prokurator w ciągu 7 dni występuje do sądu opiekuńczego o wyznaczenie reprezentanta dziecka. Reprezentant ten wykonuje następnie prawa pokrzywdzonego małoletniego w toku całego postępowania.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że osoba wykonująca prawa pokrzywdzonego staje się sama pokrzywdzonym - tak nie jest, działa ona wyłącznie w cudzym imieniu i w cudzym interesie. Drugim jest założenie, że każdy członek rodziny może reprezentować seniora; § 3 wymaga, aby to była osoba sprawująca nad nim pieczę. Trzecie nieporozumienie dotyczy § 2a - obowiązek złożenia wniosku ciąży na organie procesowym, a nie na rodzinie, i jest ograniczony ścisłym terminem 7 dni. Zdarza się też mylenie reprezentanta dziecka z pełnomocnikiem, choć są to różne instytucje o odmiennej podstawie. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, kto i w jakim zakresie może działać za pokrzywdzonego.