Art. 45.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 45 KPK określa, kto występuje w procesie karnym w roli oskarżyciela publicznego, czyli podmiotu, który przed sądem popiera oskarżenie w imieniu państwa. Zgodnie z § 1 oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator - przepis nie różnicuje tu instancji ani rodzaju sądu, więc dotyczy zarówno sądów rejonowych, jak i okręgowych czy apelacyjnych. Paragraf 1a przewiduje, że w wypadkach wskazanych w ustawie określone czynności procesowe wykonuje nie każdy prokurator, lecz prokurator bezpośrednio przełożony albo prokurator nadrzędny. Paragraf 2 dopuszcza natomiast, aby oskarżycielem publicznym był inny organ państwowy, ale wyłącznie wtedy, gdy tak stanowią szczególne przepisy ustawy określające zakres działania tego organu. Jednostki § 1b i § 1c zostały uchylone, co oznacza, że nie zawierają już obowiązującej treści normatywnej.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się w każdym postępowaniu karnym, w którym oskarżenie ma charakter publiczny, a więc jest wnoszone i popierane w interesie państwa, a nie wyłącznie przez pokrzywdzonego. Ma znaczenie przy ocenie, czy osoba lub organ występujący przed sądem w roli oskarżyciela jest do tego w ogóle uprawniony. Paragraf 1a znajduje zastosowanie tam, gdzie ustawa wyraźnie zastrzega daną czynność dla prokuratora wyższego szczebla - wtedy dokonanie jej przez prokuratora niewłaściwego stanowi uchybienie procesowe. Z kolei § 2 uruchamia się wówczas, gdy odrębna ustawa wprost przyznaje określonemu organowi państwowemu kompetencję oskarżycielską w wyznaczonym zakresie spraw. Poza takim ustawowym upoważnieniem żaden organ nie może samodzielnie przyjąć roli oskarżyciela publicznego.

Przykład

W sprawie o kradzież akt oskarżenia sporządza i wnosi do sądu rejonowego prokurator, a następnie popiera je na rozprawie, składając wnioski dowodowe i zabierając głos w mowie końcowej. Gdyby sprawa trafiła w wyniku apelacji do sądu okręgowego, oskarżenie nadal popiera prokurator, ponieważ art. 45 § 1 KPK odnosi się do wszystkich sądów. Jeżeli natomiast konkretna czynność została w ustawie zastrzeżona dla prokuratora nadrzędnego, powinien jej dokonać właśnie ten prokurator, a nie referent sprawy. W sprawach objętych szczególną regulacją ustawową rolę oskarżyciela może pełnić inny organ państwowy, działający wyłącznie w granicach przyznanego mu zakresu.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest utożsamianie oskarżyciela publicznego z pokrzywdzonym - pokrzywdzony może działać w innej roli procesowej, lecz nie zastępuje prokuratora. Mylnie przyjmuje się także, że każdy organ prowadzący czynności w sprawie automatycznie staje się oskarżycielem publicznym; potrzebna jest wyraźna podstawa ustawowa, o której mowa w art. 45 § 2 KPK. Nieporozumieniem jest również sądzenie, że prokurator wyższego szczebla może dowolnie przejmować czynności - § 1a dotyczy wypadków określonych w ustawie. Warto też pamiętać, że uchylenie § 1b i § 1c oznacza brak obowiązującej treści w tych jednostkach. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, ponieważ ocena uprawnień oskarżycielskich zależy od konkretnych przepisów szczególnych.