Art. 394.

Co dokładnie stanowi przepis

Artykuł 394 Kodeksu postępowania karnego reguluje wyjątki od zasady ujawniania dowodów bez ich odczytywania na rozprawie, wprowadzonej między innymi przez art. 392 i 393 KPK. Zgodnie z paragrafem 1, dane dotyczące osoby oskarżonego oraz wyniki wywiadu środowiskowego, choć co do zasady mogą zostać jedynie ujawnione bez odczytywania, muszą zostać odczytane, jeżeli zażąda tego oskarżony lub jego obrońca. Paragraf 1a został uchylony i nie zawiera już żadnej normy. Paragraf 2 stanowi natomiast, że protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu na rozprawie odczytuje się na wniosek strony, która nie miała wcześniej możliwości zapoznania się z ich treścią, przy czym odpowiednio stosuje się przy tym art. 392 § 2 KPK, albo wtedy, gdy sąd sam uzna odczytanie za niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Przepis ten pełni więc funkcję gwarancyjną, chroniąc prawo stron, zwłaszcza oskarżonego, do rzetelnego zapoznania się z materiałem dowodowym wykorzystywanym w procesie.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie na etapie rozprawy głównej, gdy sąd decyduje o sposobie wprowadzenia do procesu dowodów z dokumentów, w tym danych dotyczących osoby oskarżonego oraz wywiadu środowiskowego sporządzonego przez kuratora. W praktyce sąd może, powołując się na przepisy o ujawnianiu dowodów bez odczytywania, jedynie zasygnalizować istnienie takiego dokumentu i uznać go za ujawniony, co przyspiesza postępowanie. Artykuł 394 aktywuje się jednak wtedy, gdy oskarżony lub obrońca wyraźnie zażądają odczytania danych osobowych lub wywiadu środowiskowego, a sąd nie może wówczas odmówić spełnienia tego żądania. Podobnie w odniesieniu do innych protokołów i dokumentów, jeżeli strona, która nie miała wcześniej możliwości zapoznania się z ich treścią, złoży odpowiedni wniosek, sąd zobowiązany jest je odczytać. Sąd może również z urzędu uznać odczytanie za niezbędne, nawet bez wniosku którejkolwiek ze stron, jeśli uzna to za istotne dla ustalenia stanu faktycznego.

Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie sprawę karną, w której kurator sądowy sporządził obszerny wywiad środowiskowy dotyczący warunków rodzinnych i majątkowych oskarżonego, mający wpływ na wymiar ewentualnej kary. Sąd, dążąc do usprawnienia rozprawy, zamierza jedynie ujawnić ten dokument bez jego odczytywania, tak jak czyni to zwykle z licznymi załącznikami akt sprawy. Obrońca oskarżonego, uznając, że treść wywiadu zawiera istotne dla obrony okoliczności, składa jednak wyraźne żądanie jego odczytania na podstawie art. 394 § 1 KPK. Sąd, mając na uwadze brzmienie przepisu, nie może odmówić i musi odczytać dokument w całości na sali rozpraw, co pozwala wszystkim uczestnikom postępowania zapoznać się z jego treścią w sposób jawny i bezpośredni.

Częste nieporozumienia

Wielu uczestników postępowania błędnie zakłada, że każdy dokument znajdujący się w aktach sprawy musi zostać odczytany na rozprawie, podczas gdy zasadą jest raczej ujawnianie dowodów bez odczytywania, a art. 394 KPK wprowadza jedynie ściśle określone wyjątki od tej reguły. Innym częstym błędem jest przekonanie, że żądanie odczytania danych osobowych lub wywiadu środowiskowego musi być szczegółowo uzasadnione, tymczasem przepis nie wymaga podania przyczyn, wystarczy samo żądanie oskarżonego lub obrońcy. Mylone bywa też uprawnienie z paragrafu 1, przysługujące wyłącznie oskarżonemu lub obrońcy, z uprawnieniem z paragrafu 2, które dotyczy każdej strony postępowania niemającej wcześniej możliwości zapoznania się z dokumentem. Warto pamiętać, że paragraf 1a został uchylony i nie wywołuje już żadnych skutków prawnych, co niekiedy bywa pomijane przy analizie całego artykułu. W razie wątpliwości co do sposobu wprowadzenia konkretnego dowodu do procesu lub skuteczności złożonego wniosku o odczytanie dokumentu, warto skonsultować się z prawnikiem zajmującym się sprawami karnymi.