Art. 392.

Co stanowi przepis

Art. 392 KPK reguluje jeden z wyjątków od zasady bezpośredniości, która nakazuje sądowi przeprowadzać dowody osobowe bezpośrednio na rozprawie głównej. Paragraf 1 pozwala odczytać protokoły przesłuchania świadków i oskarżonych sporządzone wcześniej - czy to w postępowaniu przygotowawczym, czy przed sądem, czy w innym postępowaniu przewidzianym ustawą - zamiast ponownego przesłuchania tej osoby na sali sądowej. Warunkiem jest jednak to, że bezpośrednie przeprowadzenie dowodu nie jest niezbędne oraz że żadna z obecnych na rozprawie stron się temu nie sprzeciwia. Paragraf 2 doprecyzowuje, że sprzeciw strony nie ma znaczenia, jeżeli dotyczy zeznań lub wyjaśnień, które tej strony w ogóle nie dotyczą - innymi słowy prawo sprzeciwu przysługuje tylko stronie bezpośrednio zainteresowanej danym fragmentem dowodu. Przepis ma więc chronić zarówno ekonomię procesową, jak i prawo stron do bezpośredniego kontaktu z dowodem, gdy jest to dla nich istotne.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 392 KPK znajduje zastosowanie na etapie rozprawy głównej, gdy sąd rozważa, czy wzywać świadka lub oskarżonego ponownie, czy poprzestać na odczytaniu wcześniej sporządzonego protokołu. Zastosowanie tego przepisu jest możliwe tylko wtedy, gdy sąd oceni, że bezpośrednie przesłuchanie nie jest niezbędne dla wyjaśnienia sprawy - a więc gdy zeznania są jasne, spójne i nie budzą wątpliwości wymagających konfrontacji na sali. Drugim warunkiem jest brak sprzeciwu obecnych stron, przy czym decydujące znaczenie ma to, czy strona jest bezpośrednio zainteresowana treścią danego zeznania. Przepis stosuje się zarówno do protokołów sporządzonych w postępowaniu przygotowawczym przez prokuratora lub Policję, jak i do protokołów z wcześniejszych rozpraw sądowych czy innych postępowań przewidzianych ustawą. Sąd zawsze zachowuje kontrolę nad tym, czy odczytanie jest wystarczające, mimo formalnego braku sprzeciwu stron.

Przykład zastosowania

Przykładem może być sprawa o kradzież, w której świadek zdarzenia złożył szczegółowe i jednoznaczne zeznania w postępowaniu przygotowawczym, a następnie wyjechał za granicę na dłuższy czas i nie może stawić się na rozprawie. Jeżeli prokurator i obrońca uznają, że treść zeznań jest wystarczająco jasna i nie ma potrzeby zadawania świadkowi dodatkowych pytań, sąd może na podstawie art. 392 § 1 KPK odczytać protokół jego przesłuchania zamiast czekać na jego powrót do kraju. Gdyby jednak obrońca chciał zapytać świadka o okoliczności nieujęte w protokole i sprzeciwił się odczytaniu, sąd musiałby rozważyć inny sposób przeprowadzenia dowodu. Z kolei jeśli w tym samym protokole znajdują się także zeznania dotyczące innego oskarżonego, którego obrońca nie zgłasza zastrzeżeń, ewentualny sprzeciw wobec fragmentu dotyczącego innej osoby nie zablokuje odczytania całości na podstawie § 2.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że odczytanie protokołu na podstawie art. 392 KPK jest możliwe zawsze, gdy strony się zgadzają, niezależnie od oceny sądu - tymczasem przesłanka niezbędności bezpośredniego przeprowadzenia dowodu jest oceniana samodzielnie przez sąd, który ostatecznie decyduje, czy odczytanie wystarczy. Innym nieporozumieniem jest mylenie tego przepisu z art. 391 KPK, który dotyczy sytuacji, gdy świadka nie można przesłuchać bezpośrednio z przyczyn obiektywnych, takich jak śmierć czy niemożność ustalenia miejsca pobytu - art. 392 KPK nie wymaga takich okoliczności, a jedynie braku sprzeciwu i oceny sądu co do zbędności bezpośredniego przesłuchania. Błędne bywa też zakładanie, że sprzeciw jednej ze stron zawsze blokuje odczytanie - jak wskazuje § 2, sprzeciw jest nieskuteczny, gdy dotyczy zeznań niezwiązanych z tą stroną. Warto również pamiętać, że przepis dotyczy zarówno zeznań świadków, jak i wyjaśnień oskarżonych, co bywa pomijane przy analizie jego zakresu. W indywidualnej sprawie, zwłaszcza gdy planowane jest odczytanie protokołu istotnego dla obrony lub oskarżenia, warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić, czy sprzeciw wobec takiego rozwiązania jest zasadny i skuteczny.