Art. 391.

Co stanowi przepis

Art. 391 Kodeksu postępowania karnego określa sytuacje, w których sąd może odczytać na rozprawie protokoły zeznań złożonych wcześniej przez świadka - czy to w postępowaniu przygotowawczym, czy przed sądem w tej samej lub innej sprawie, a nawet w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. Paragraf 1 wymienia enumeratywnie przesłanki umożliwiające takie odczytanie: bezpodstawną odmowę składania zeznań, zeznawanie odmiennie niż poprzednio, oświadczenie świadka, że pewnych okoliczności nie pamięta, przebywanie świadka za granicą, brak możliwości doręczenia mu wezwania, niestawiennictwo spowodowane nieusuwalnymi przeszkodami, zaniechanie wezwania świadka przez przewodniczącego na podstawie art. 350a, a także śmierć świadka. Paragraf 2 rozszerza tę możliwość na protokoły wyjaśnień, które dana osoba złożyła wcześniej w charakterze oskarżonego, jeżeli zachodzą te same warunki lub sytuacja opisana w art. 182 § 3, dotycząca prawa do odmowy zeznań przez osobę najbliższą. Paragraf 3 nakazuje odpowiednie stosowanie art. 389 § 2, co oznacza, że strony mają prawo złożyć wyjaśnienia co do treści odczytanego protokołu. Uchylone paragrafy 1a-1d nie zawierają już żadnej normatywnej treści.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie na etapie rozprawy sądowej, gdy bezpośrednie przesłuchanie świadka jest niemożliwe albo utrudnione, lub gdy jego postawa procesowa budzi wątpliwości co do wiarygodności. Dotyczy to zarówno sytuacji, w której świadek jest obecny na sali, lecz odmawia zeznań bez podstawy prawnej albo zmienia swoje twierdzenia w stosunku do wcześniejszych wypowiedzi, jak i przypadków jego nieobecności - z powodu wyjazdu za granicę, niemożności doręczenia wezwania, poważnych przeszkód życiowych czy śmierci. Zastosowanie ma też miejsce, gdy przewodniczący, korzystając z uprawnienia z art. 350a, zrezygnował z wzywania świadka na rozprawę. We wszystkich tych sytuacjach sąd sięga po protokoły sporządzone wcześniej, aby zachować możliwość wykorzystania zgromadzonego materiału dowodowego mimo braku bezpośredniego kontaktu ze świadkiem na sali sądowej.

Przykład zastosowania

W praktyce często zdarza się, że świadek przesłuchany szczegółowo w postępowaniu przygotowawczym, opisujący okoliczności zdarzenia, na rozprawie sądowej oświadcza, że nie pamięta już żadnych szczegółów albo przedstawia wersję odmienną od wcześniejszej. Sąd, powołując się na art. 391 § 1, odczytuje wówczas protokół wcześniejszych zeznań i konfrontuje z nim świadka, pytając o przyczyny rozbieżności. Podobnie dzieje się, gdy kluczowy świadek zmarł po złożeniu zeznań w postępowaniu przygotowawczym, a przed terminem rozprawy - jego wcześniejsze wypowiedzi, utrwalone w protokole, mogą wówczas zostać odczytane i włączone do materiału dowodowego, mimo że nie będzie już możliwe jego bezpośrednie przesłuchanie. W obu przypadkach odczytany protokół podlega swobodnej ocenie sądu na równi z innymi dowodami.

Częste nieporozumienia

Błędem jest przekonanie, że odczytanie protokołu na podstawie art. 391 automatycznie czyni wcześniejsze zeznania bardziej wiarygodnymi niż te złożone na rozprawie - w rzeczywistości sąd ocenia całość materiału dowodowego swobodnie, uwzględniając wszystkie okoliczności. Często myli się także sytuację świadka, który korzysta z przysługującego mu prawa do odmowy zeznań (na przykład jako osoba najbliższa dla oskarżonego), z bezpodstawną odmową - tylko ta druga uzasadnia odczytanie protokołu na podstawie § 1, natomiast pierwsza wymaga odrębnych warunków wskazanych w art. 186 i powiązanych z art. 182 § 3. Nieporozumieniem bywa również mylenie art. 391, dotyczącego świadków, z art. 389, który reguluje odczytywanie wyjaśnień oskarżonego - mimo że oba przepisy operują podobną konstrukcją, dotyczą odmiennych uczestników postępowania. Warto pamiętać, że katalog przesłanek z § 1 ma charakter zamknięty i sąd nie może odczytać protokołu z innych powodów niż tam wskazane. W razie wątpliwości co do zastosowania tego przepisu w konkretnej sprawie, zwłaszcza dotyczącej oceny podstaw odmowy zeznań lub skutków niestawiennictwa świadka, wskazane jest zasięgnięcie porady prawnika.