Artykuł 389 Kodeksu postępowania karnego reguluje warunki, w jakich sąd może odczytać na rozprawie protokoły wcześniejszych wyjaśnień oskarżonego, złożonych wcześniej w charakterze oskarżonego w tej lub innej sprawie, w postępowaniu przygotowawczym, przed sądem albo w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. Paragraf 1 wskazuje cztery sytuacje uzasadniające takie odczytanie: niestawiennictwo oskarżonego na rozprawie, odmowę złożenia wyjaśnień, złożenie wyjaśnień odmiennych niż poprzednio oraz oświadczenie, że oskarżony nie pamięta pewnych okoliczności. Ustawodawca zastrzega, że odczytanie może nastąpić tylko w odpowiednim zakresie, a więc w części dotyczącej konkretnej rozbieżności lub luki w pamięci, nie zaś w całości bez związku z aktualną sytuacją procesową. Paragraf 2 nakłada na przewodniczącego obowiązek zwrócenia się do oskarżonego o wypowiedzenie się co do odczytanej treści i wyjaśnienie zachodzących sprzeczności, co ma znaczenie dla zachowania jego prawa do obrony. Paragraf 3 wprowadza odrębną, samodzielną podstawę odczytania - dotyczy ona wyjaśnień współoskarżonego, który zmarł, i nie jest uzależniona od przesłanek wskazanych w paragrafie 1.
Przepis ma zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy w toku rozprawy pojawia się rozbieżność między aktualną postawą procesową oskarżonego a jego wcześniejszymi relacjami procesowymi. Chodzi zarówno o sytuacje, w których oskarżony fizycznie nie uczestniczy w rozprawie, jak i o przypadki, gdy jest obecny, ale korzysta z prawa do odmowy wyjaśnień, składa relację odmienną od poprzedniej lub twierdzi, że nie pamięta istotnych okoliczności zdarzenia. Zastosowanie art. 389 pozwala sądowi wprowadzić do materiału dowodowego treść wcześniejszych, formalnie utrwalonych wyjaśnień, mimo że oskarżony nie potwierdza ich bezpośrednio na sali sądowej. Przepis działa więc jako mechanizm równoważący prawo do milczenia z potrzebą wyjaśnienia okoliczności sprawy na podstawie wcześniej zgromadzonego materiału. Odrębnie, paragraf 3 znajduje zastosowanie w sprawach wieloosobowych, gdy jeden ze współoskarżonych zmarł przed zakończeniem postępowania, a jego wcześniejsze wyjaśnienia mogą mieć znaczenie dla oceny odpowiedzialności pozostałych oskarżonych.
Przykładem może być sprawa, w której oskarżony w postępowaniu przygotowawczym szczegółowo opisał przebieg zdarzenia i przyznał się do części zarzucanych czynów, natomiast na rozprawie przed sądem oświadcza, że nie pamięta już tych okoliczności albo przedstawia zupełnie inną wersję wydarzeń. W takiej sytuacji przewodniczący może na podstawie art. 389 § 1 zarządzić odczytanie odpowiedniego fragmentu protokołu przesłuchania z postępowania przygotowawczego, a następnie, zgodnie z paragrafem 2, zwrócić się do oskarżonego o ustosunkowanie się do odczytanej treści i wyjaśnienie, dlaczego jego relacja się zmieniła. Podobnie, jeśli oskarżony w ogóle nie stawia się na kolejny termin rozprawy mimo prawidłowego zawiadomienia, sąd może odczytać jego wcześniejsze wyjaśnienia, aby nie doprowadzić do impasu dowodowego. Taka procedura pozwala sądowi ocenić wiarygodność obu wersji w kontekście pozostałego materiału dowodowego.
Częstym błędem jest przekonanie, że art. 389 pozwala na dowolne odczytywanie całych protokołów niezależnie od kontekstu - tymczasem przepis wyraźnie ogranicza to do zakresu odpowiadającego danej rozbieżności lub luce pamięciowej. Innym nieporozumieniem jest pomijanie obowiązku z paragrafu 2, czyli niezapytanie oskarżonego o stanowisko wobec odczytanej treści, co może naruszać jego prawo do obrony i rzetelność postępowania. Zdarza się także mylenie tej instytucji z całkowicie odrębnymi podstawami odczytywania zeznań świadków, choć mechanizmy te opierają się na różnych przesłankach kodeksowych. W sprawach z udziałem wielu oskarżonych warto pamiętać, że paragraf 3 jest samodzielną podstawą dotyczącą wyłącznie zmarłego współoskarżonego i nie wymaga spełnienia przesłanek z paragrafu 1. W indywidualnej sprawie karnej, zwłaszcza gdy pojawia się kwestia odczytania wcześniejszych wyjaśnień, warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić skutki procesowe takiej czynności.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.