Art. 174.

1. Co dokładnie stanowi przepis

Art. 174 Kodeksu postępowania karnego wyraża jedną z fundamentalnych zasad procesu karnego, czyli zasadę bezpośredniości. Przepis wprost zabrania zastępowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub z zeznań świadka treścią pism, zapisków czy notatek urzędowych. Oznacza to, że jeżeli ustawa wymaga, aby sąd lub organ prowadzący postępowanie zapoznał się z relacją danej osoby w formie przesłuchania, nie wolno tego zastąpić lekturą dokumentu opisującego, co ta osoba miała powiedzieć. Chodzi o zagwarantowanie, że informacje o zdarzeniu zostaną odebrane w sposób sformalizowany, z zachowaniem gwarancji procesowych, a nie w oparciu o luźne, niekontrolowane zapisy. Norma ta nie eliminuje dokumentów z materiału dowodowego jako takich, lecz zakazuje ich stosowania w roli substytutu przesłuchania.

2. Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 174 KPK znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy w danej sprawie istnieje obowiązek przeprowadzenia dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub zeznań świadka, a organ procesowy próbuje ten obowiązek obejść, sięgając po dokument zamiast po formalne przesłuchanie. Typowym przykładem jest tak zwana notatka urzędowa sporządzana przez policjanta po rozmowie z osobą, która mogłaby zostać przesłuchana w charakterze świadka, ale przesłuchania nie przeprowadzono. Przepis chroni zarówno oskarżonego, jak i uczestników postępowania przed sytuacją, w której istotne dla sprawy okoliczności wchodzą do materiału dowodowego bez możliwości weryfikacji, zadania pytań czy oceny wiarygodności wypowiedzi na żywo. Nie dotyczy to natomiast dokumentów mających samodzielne znaczenie dowodowe, na przykład umów, faktur czy opinii, które nie zastępują niczyich wyjaśnień, lecz stanowią odrębny środek dowodowy.

3. Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie sytuację, w której funkcjonariusz policji rozmawia nieformalnie ze świadkiem zdarzenia na miejscu kolizji drogowej i sporządza z tej rozmowy krótką notatkę urzędową, zamiast przeprowadzić formalne przesłuchanie z pouczeniami i protokołem. Jeżeli następnie prokurator lub sąd chciałby wykorzystać treść tej notatki jako dowód na przebieg zdarzenia zamiast wezwać świadka na przesłuchanie, działanie takie naruszałoby art. 174 KPK. Obrona oskarżonego zostałaby pozbawiona możliwości zadania świadkowi pytań i zweryfikowania jego relacji, co godziłoby w prawo do rzetelnego procesu. Sąd powinien w takiej sytuacji odmówić oparcia ustaleń na notatce i nakazać wezwanie świadka do złożenia zeznań w prawidłowej formie procesowej.

4. Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że jakikolwiek dokument pisemny jest automatycznie bezwartościowy dowodowo - to nieprawda, ponieważ notatki i pisma mogą być dowodem na inne okoliczności, na przykład na sam fakt ich sporządzenia czy na treść dokumentu jako takiego. Innym nieporozumieniem jest ograniczanie zakresu przepisu wyłącznie do notatek policyjnych, podczas gdy zakaz dotyczy każdej formy pisemnej mającej zastąpić bezpośrednie wyjaśnienia lub zeznania, niezależnie od tego, kto ją sporządził. Zdarza się także mylenie art. 174 KPK z przepisami dopuszczającymi odczytanie protokołów wcześniejszych przesłuchań w ściśle określonych, wyjątkowych sytuacjach przewidzianych ustawą - te instytucje działają na odmiennych zasadach i nie stanowią naruszenia omawianego przepisu. Warto też pamiętać, że naruszenie art. 174 KPK może rzutować na ocenę prawidłowości całego postępowania dowodowego, dlatego w konkretnej sprawie karnej zawsze warto skonsultować się z prawnikiem.