Art. 175.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 175 KPK reguluje jedno z podstawowych uprawnień osoby, wobec której toczy się postępowanie karne, czyli prawo do składania wyjaśnień. Paragraf 1 przyznaje oskarżonemu dwie powiązane ze sobą możliwości: może on swobodnie przedstawiać swoje stanowisko w sprawie, ale może też - bez konieczności podawania jakichkolwiek powodów - odmówić odpowiedzi na wybrane pytania albo w ogóle odmówić składania wyjaśnień. Ustawodawca nakłada przy tym na organ prowadzący czynność obowiązek pouczenia oskarżonego o tym prawie, zanim przystąpi się do przesłuchania. Paragraf 2 rozszerza to uprawnienie na sytuacje, gdy oskarżony jest obecny przy czynnościach dowodowych - wówczas ma prawo odnieść się do każdego przeprowadzanego dowodu, na przykład skomentować zeznania świadka lub treść opinii biegłego. Przepis ten stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do obrony i zasady nemo se ipsum accusare tenetur, czyli nikt nie musi dostarczać dowodów przeciwko sobie.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 175 KPK znajduje zastosowanie od momentu uzyskania przez osobę statusu oskarżonego lub podejrzanego i towarzyszy jej przez całe postępowanie karne - zarówno na etapie postępowania przygotowawczego prowadzonego przez policję lub prokuraturę, jak i w postępowaniu sądowym. Prawo do odmowy wyjaśnień aktualizuje się przy każdym przesłuchaniu, niezależnie od tego, ile razy w toku sprawy oskarżony jest wzywany. Paragraf 2 ma zastosowanie w węższym zakresie - dotyczy sytuacji, w których oskarżony fizycznie uczestniczy w przeprowadzaniu dowodu, na przykład podczas rozprawy sądowej, przesłuchania świadka czy okazania. Organ procesowy jest zobowiązany do pouczenia o tym prawie na samym początku, a jego pominięcie może rzutować na ocenę prawidłowości przeprowadzonej czynności.

Przykład zastosowania

Osoba podejrzana o kradzież zostaje wezwana na przesłuchanie do prokuratury. Prowadzący czynność funkcjonariusz informuje ją zgodnie z art. 175 § 1 KPK, że ma prawo złożyć wyjaśnienia, ale nie musi odpowiadać na wszystkie pytania i może odmówić wyjaśnień bez podawania przyczyny. Podejrzany decyduje się opisać swoją wersję zdarzeń, jednak odmawia odpowiedzi na pytanie o miejsce pobytu w konkretnej godzinie, uznając to za niekorzystne dla siebie. Później, będąc obecnym na rozprawie podczas przesłuchania świadka, korzysta z uprawnienia z art. 175 § 2 KPK i odnosi się do fragmentów zeznań, które uważa za nieprawdziwe.

Częste nieporozumienia

Częsty błąd polega na przekonaniu, że oskarżony musi wybrać jedną z dwóch opcji - albo odpowiadać na wszystkie pytania, albo milczeć całkowicie. Tymczasem przepis wprost pozwala na selektywne udzielanie odpowiedzi, czyli odmowę tylko wobec pojedynczych pytań przy jednoczesnym udzielaniu odpowiedzi na inne. Innym nieporozumieniem jest oczekiwanie, że oskarżony musi uzasadnić swoją odmowę - ustawa wyraźnie zwalnia go z tego obowiązku. Zdarza się też mylenie uprawnienia z art. 175 § 2 KPK z ogólnym prawem do zadawania pytań świadkom, podczas gdy przepis ten dotyczy jedynie możliwości złożenia wyjaśnień co do samego dowodu, a nie prowadzenia przesłuchania. W praktyce istotne jest również to, czy pouczenie zostało rzeczywiście udzielone i odnotowane w protokole, ponieważ jego brak bywa podnoszony jako uchybienie procesowe. W indywidualnych sprawach dotyczących korzystania z tego uprawnienia warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.