Art. 114.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 114 KPK określa zasady zgłaszania i dokumentowania zdania odrębnego, czyli stanowiska członka składu orzekającego, który nie zgadza się z wydanym orzeczeniem. Zgodnie z § 1, sędzia lub ławnik przy składaniu podpisu pod orzeczeniem ma prawo zaznaczyć na nim swoje zdanie odrębne, a wzmianka o tym musi wskazywać, w jakiej części i w jakim kierunku orzeczenie jest kwestionowane. Paragraf 2 dopuszcza zdanie odrębne dotyczące wyłącznie uzasadnienia orzeczenia - zgłasza się je wtedy przy podpisywaniu uzasadnienia, z podaniem daty zgłoszenia, i również ono musi wskazywać zakres oraz kierunek zastrzeżeń. Z § 3 i § 4 wynika, że pisemne uzasadnienie zdania odrębnego sporządza się tylko wtedy, gdy sporządzane jest uzasadnienie samego orzeczenia, a robi to ten członek składu, który zdanie zgłosił, w terminie przewidzianym dla uzasadnienia orzeczenia (a przy zdaniu odrębnym do uzasadnienia - w terminie 7 dni od jego zgłoszenia). Obowiązek ten nie obciąża ławnika. Wreszcie § 5 przewiduje, że gdy ustawa wymaga doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, doręcza się także uzasadnienie zdania odrębnego, z odpowiednim stosowaniem art. 100 § 7 KPK.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis dotyczy wyłącznie spraw rozpoznawanych w składzie wieloosobowym, bo tylko wtedy możliwa jest różnica zdań między orzekającymi. Zastosowanie znajduje na etapie narady i głosowania, gdy członek składu pozostał w mniejszości co do rozstrzygnięcia albo co do motywów przyjętych w uzasadnieniu. Zdanie odrębne musi zostać zaznaczone w momencie podpisywania orzeczenia lub uzasadnienia - nie można go zgłosić później, po wydaniu dokumentu. Art. 114 KPK stosuje się zarówno w sądach pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym oraz kasacyjnym, o ile skład jest wieloosobowy.

Przykład

Sąd okręgowy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników skazuje oskarżonego za rozbój i wymierza karę pozbawienia wolności. Jeden z ławników uważa, że materiał dowodowy nie wystarcza do przypisania sprawstwa i przy podpisywaniu wyroku zaznacza zdanie odrębne, wskazując, że kwestionuje wyrok w części dotyczącej winy i domaga się uniewinnienia. Ponieważ strona złożyła wniosek o uzasadnienie wyroku, sąd sporządza uzasadnienie, jednak zgodnie z art. 114 § 4 KPK ławnik nie ma obowiązku sporządzenia pisemnego uzasadnienia swojego zdania odrębnego. Gdyby zdanie odrębne zgłosił sędzia zawodowy, musiałby je uzasadnić w terminie przewidzianym dla uzasadnienia wyroku, a uzasadnienie to zostałoby doręczone wraz z wyrokiem.

Częste nieporozumienia

Najczęstszy błąd to przekonanie, że zdanie odrębne zmienia treść orzeczenia lub osłabia jego moc - tak nie jest, wyrok wiąże niezależnie od tego, ilu członków składu głosowało przeciw. Mylnie sądzi się też, że zdanie odrębne musi dotyczyć całego rozstrzygnięcia, podczas gdy może odnosić się do jego części, a nawet wyłącznie do uzasadnienia. Kolejne nieporozumienie dotyczy tego, że samo zaznaczenie zdania odrębnego wystarczy zawsze - tymczasem gdy sporządzane jest uzasadnienie orzeczenia, sędzia zawodowy musi także pisemnie uzasadnić swoje stanowisko. Wreszcie zdanie odrębne nie jest środkiem zaskarżenia i nie zastępuje apelacji ani zażalenia, choć jego argumentacja bywa dla stron cenną wskazówką. W konkretnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni znaczenie zdania odrębnego dla dalszych czynności procesowych.