Co stanowi przepis
Art. 87(1) KPC ustanawia tzw. przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym. Zgodnie z § 1 strona nie może w takim postępowaniu działać samodzielnie - musi być zastępowana przez adwokata lub radcę prawnego, a w sprawach własności intelektualnej także przez rzecznika patentowego. Przepis wyraźnie rozciąga ten obowiązek również na czynności procesowe związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, które są podejmowane przed sądem niższej instancji. Oznacza to, że profesjonalny pełnomocnik jest potrzebny już na etapie wnoszenia pisma inicjującego takie postępowanie do sądu, przez który ono przechodzi. Paragrafy 2 i 3 wskazują natomiast zamknięty katalog sytuacji, w których przymusu się nie stosuje.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Norma znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy sprawa cywilna trafia lub ma trafić do Sądu Najwyższego, a więc typowo przy skardze kasacyjnej, zażaleniu do Sądu Najwyższego czy skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Wyjątki z § 2 dotyczą postępowania o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego - tu strona może działać sama, bo inaczej wpadłaby w błędne koło. Przymus nie obowiązuje także wtedy, gdy stroną, jej organem, przedstawicielem ustawowym lub pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Podobnie jest, gdy stroną, jej organem lub przedstawicielem ustawowym jest adwokat, radca prawny albo radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, a w sprawach własności intelektualnej rzecznik patentowy. Paragraf 3 wyłącza przymus również wówczas, gdy zastępstwo Skarbu Państwa albo państwowej osoby prawnej wykonuje Prokuratoria Generalna.
Przykład
Pan Marek przegrał sprawę o zapłatę w sądzie apelacyjnym i chce wnieść skargę kasacyjną. Skargę składa się za pośrednictwem sądu drugiej instancji, ale nawet na tym etapie pismo musi sporządzić i podpisać adwokat lub radca prawny, ponieważ jest to czynność związana z postępowaniem przed Sądem Najwyższym. Gdyby pan Marek napisał skargę samodzielnie, byłaby ona dotknięta brakiem formalnym. Jeżeli nie stać go na pełnomocnika, może najpierw sam złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów i o ustanowienie pełnomocnika z urzędu - w tym zakresie art. 87(1) § 2 KPC przymusu nie przewiduje.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że przymus zaczyna działać dopiero po przekazaniu akt do Sądu Najwyższego - przepis obejmuje także czynności podejmowane wcześniej przed sądem niższej instancji. Drugim jest założenie, że wystarczy dowolne wykształcenie prawnicze; wyjątek dotyczy wyłącznie osób wymienionych w § 2, a więc między innymi sędziego, prokuratora, notariusza, profesora lub doktora habilitowanego nauk prawnych. Trzecie nieporozumienie polega na myleniu roli rzecznika patentowego - może on zastępować stronę tylko w sprawach własności intelektualnej. Warto też pamiętać, że wyjątki mają charakter ścisły i nie podlegają rozszerzającej wykładni. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, aby ocenić, czy przymus zastępstwa dotyczy konkretnej czynności.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
