Art. 654.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 654 KPC jest przepisem odsyłającym. Stanowi on, że przepisy rozdziału dotyczącego otwarcia i ogłoszenia testamentu stosuje się odpowiednio do pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego. Oznacza to, że sąd traktuje taki dokument w podobny sposób jak sam testament pisemny: przyjmuje go, otwiera, ogłasza i odnotowuje te czynności w protokole, a następnie przechowuje w aktach. Słowo "odpowiednio" jest tu istotne - reguły dotyczące testamentu nie są przenoszone dosłownie, lecz z uwzględnieniem tego, że pismo stwierdzające treść testamentu ustnego nie jest oświadczeniem woli spadkodawcy, a jedynie utrwaleniem tego, co spadkodawca wypowiedział ustnie wobec świadków. Przepis porządkuje więc postępowanie sądu w sytuacji, gdy do sądu trafia dokument tego rodzaju.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 654 KPC znajduje zastosowanie wtedy, gdy w obiegu prawnym pojawia się pismo utrwalające treść testamentu ustnego, czyli testamentu złożonego przez spadkodawcę w formie wypowiedzi wobec świadków. Przepis uruchamia się, gdy taki dokument zostaje złożony w sądzie, przekazany przez osobę, która nim dysponuje, albo ujawniony w toku postępowania spadkowego. Sąd nie ocenia wówczas z góry, czy testament ustny był ważny ani czy zachowano warunki jego sporządzenia - dokonuje jedynie czynności o charakterze porządkowym i dokumentacyjnym. Ocena ważności rozrządzenia następuje dopiero w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku lub w innym postępowaniu, w którym kwestia ta jest sporna. Przepis dotyczy zatem strony formalnej, a nie merytorycznej.

Przykład

Spadkodawca ciężko chory, w obecności trzech osób, wypowiada swoją ostatnią wolę, wskazując, kto ma odziedziczyć jego mieszkanie. Po jego śmierci jeden ze świadków spisuje treść tej wypowiedzi, podając miejsce i datę oświadczenia oraz sporządzenia pisma, po czym dokument zostaje podpisany. Rodzina składa to pismo w sądzie wraz z aktem zgonu. Sąd, kierując się art. 654 KPC, postępuje z tym dokumentem tak jak z testamentem: otwiera go i ogłasza, sporządza protokół, a o dokonanych czynnościach zawiadamia osoby, których dotyczy spadek.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przekonanie, że ogłoszenie pisma przez sąd oznacza uznanie testamentu ustnego za ważny i skuteczny. Tak nie jest - czynności z art. 654 KPC mają charakter techniczny i nie przesądzają o niczym merytorycznie. Drugim nieporozumieniem jest utożsamianie pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego z testamentem własnoręcznym; są to dwie różne konstrukcje, a dokument sporządzony przez świadka nie zastępuje oświadczenia spadkodawcy. Zdarza się także przekonanie, że złożenie takiego pisma zwalnia z konieczności przeprowadzenia postępowania spadkowego, co jest nietrafne. W sprawie indywidualnej, zwłaszcza gdy pojawia się spór co do skuteczności testamentu ustnego, warto skonsultować się z prawnikiem.