Art. 579³.

Co stanowi przepis

Art. 579(3) KPC daje sądowi opiekuńczemu narzędzie dowodowe wykorzystywane w sprawach wskazanych w art. 579(2) § 1 i § 2 KPC, czyli w postępowaniach dotyczących umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Sąd może zarządzić przeprowadzenie przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania osoby, która ma pełnić funkcję rodziny zastępczej albo prowadzić rodzinny dom dziecka. Przepis wskazuje przykładowy zakres takiego wywiadu: dane osobowe kandydata, stopień pokrewieństwa z dzieckiem, karalność oraz toczące się z jego udziałem postępowania dotyczące władzy rodzicielskiej, stan zdrowia, status zawodowy, uzależnienia, sytuację bytową i rodzinną, stosunek do dziecka, prezentowany model wychowawczy oraz sposób funkcjonowania w środowisku. Zwrot "w szczególności" oznacza, że wyliczenie nie jest zamknięte i sąd może objąć wywiadem także inne okoliczności istotne dla oceny, czy dziecko będzie miało w danym domu zapewnione bezpieczeństwo i właściwe warunki rozwoju. Ustawodawca posłużył się sformułowaniem "może zarządzić", co czyni przeprowadzenie wywiadu uprawnieniem sądu, a nie jego bezwzględnym obowiązkiem.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się wyłącznie w sprawach, do których odsyła, a więc wtedy, gdy sąd rozważa powierzenie dziecka konkretnej osobie lub konkretnym osobom w ramach pieczy zastępczej. Najczęściej chodzi o sytuacje pilne, gdy rodzice nie mogą lub nie powinni sprawować bieżącej opieki, a jako kandydaci zgłaszają się krewni dziecka albo osoby mu bliskie. Wywiad środowiskowy służy weryfikacji deklaracji kandydata i uzupełnieniu materiału dowodowego o obserwacje poczynione bezpośrednio w miejscu, w którym dziecko miałoby zamieszkać. Sąd korzysta z tego środka zwłaszcza wtedy, gdy dysponuje jedynie oświadczeniami stron, a nie ma jeszcze opinii zespołu specjalistów ani dokumentacji organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.

Przykład

Po interwencji policji sąd rodzinny bada, gdzie umieścić ośmioletniego chłopca, którego matka trafiła do szpitala, a ojciec nie utrzymuje z nim kontaktu. Do sądu zgłasza się ciotka dziecka, deklarując gotowość objęcia funkcji rodziny zastępczej. Sąd, działając na podstawie art. 579(3) KPC, zarządza wywiad środowiskowy w jej mieszkaniu, aby ustalić między innymi warunki lokalowe, sytuację zawodową i bytową, relację z siostrzeńcem oraz to, czy nie występują problemy związane z uzależnieniami. Kurator sporządza sprawozdanie, które sąd ocenia razem z pozostałym materiałem, zanim wyda postanowienie o umieszczeniu chłopca u ciotki.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest traktowanie wywiadu jako kontroli o charakterze represyjnym; ma on charakter informacyjny i służy dobru dziecka, a nie ocenie moralnej kandydata. Drugim jest przekonanie, że negatywny fragment sprawozdania automatycznie przesądza o odmowie powierzenia opieki - sprawozdanie kuratora jest jednym z dowodów, które sąd ocenia swobodnie. Nietrafne jest też założenie, że wywiad musi zostać przeprowadzony w każdej sprawie, skoro przepis mówi o możliwości, a nie o obowiązku. Wreszcie wyliczenie z punktów 1-10 nie jest wyczerpujące, więc kurator może opisać także inne okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni realia konkretnego postępowania.