Art. 561¹.

Co stanowi przepis

Art. 561(1) Kodeksu postępowania cywilnego daje sądowi możliwość zarządzenia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez kuratora sądowego. Dotyczy to spraw wymienionych w art. 561 KPC, czyli spraw o udzielenie zezwolenia na zawarcie małżeństwa, w tym zezwolenia dla osoby, która nie ukończyła wymaganego wieku, zezwolenia dla osób, wobec których istnieje przeszkoda małżeńska, oraz zezwolenia na zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika. Celem wywiadu jest, zgodnie z brzmieniem przepisu, ustalenie warunków, w jakich żyją osoby ubiegające się o udzielenie zezwolenia. Przepis posługuje się zwrotem "sąd może", co oznacza, że przeprowadzenie wywiadu nie jest obowiązkowe w każdej sprawie, lecz zależy od oceny sądu i potrzeb konkretnego postępowania. Kurator sądowy występuje tu jako organ pomocniczy sądu, a jego ustalenia stają się materiałem, na którym sąd opiera swoje rozstrzygnięcie.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Podstawową przesłanką zastosowania art. 561(1) KPC jest to, że toczy się jedna ze spraw wskazanych w art. 561 KPC. Druga przesłanka ma charakter praktyczny: sąd uznaje, że dostępny materiał nie pozwala mu wystarczająco ocenić sytuacji życiowej wnioskodawców. Wywiad środowiskowy jest szczególnie przydatny wtedy, gdy sąd musi ocenić, czy udzielenie zezwolenia będzie zgodne z dobrem rodziny, którą małżonkowie mają założyć. Sąd może zarządzić wywiad z urzędu, bez wniosku uczestników, ponieważ przepis nie uzależnia tej czynności od inicjatywy stron. Wywiad dotyczy warunków życiowych, a więc między innymi sytuacji mieszkaniowej, bytowej, rodzinnej i relacji w otoczeniu osób ubiegających się o zezwolenie.

Przykład

Do sądu wpływa wniosek o udzielenie zezwolenia na zawarcie małżeństwa przez osobę, która nie osiągnęła jeszcze wieku wymaganego przez przepisy prawa rodzinnego. Z akt wynika jedynie, że wnioskodawczyni i jej przyszły małżonek deklarują wspólne zamieszkanie, ale sąd nie ma wiedzy o rzeczywistych warunkach, w jakich mieliby żyć. Na podstawie art. 561(1) KPC sąd zarządza przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, a kurator sądowy odwiedza miejsce zamieszkania, rozmawia z zainteresowanymi i ich rodzinami oraz sporządza sprawozdanie. Sprawozdanie kuratora trafia do akt sprawy i jest jednym z dowodów branych pod uwagę przy rozstrzygnięciu, obok wysłuchania uczestników.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że wywiad środowiskowy jest w tych sprawach obowiązkowy - przepis mówi wyłącznie o możliwości jego zarządzenia. Drugim jest traktowanie sprawozdania kuratora jako rozstrzygnięcia sprawy; kurator wyłącznie ustala i opisuje stan faktyczny, a decyzję podejmuje sąd. Zdarza się też mylenie tego wywiadu z wywiadem prowadzonym w sprawach opiekuńczych czy karnych, tymczasem art. 561(1) KPC wskazuje wąski cel: ustalenie warunków życia osób ubiegających się o zezwolenie. Wreszcie nie należy zakładać, że odmowa współpracy z kuratorem pozostaje bez znaczenia, ponieważ sąd ocenia całokształt materiału zgromadzonego w sprawie. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności konkretnego postępowania.