Art. 560¹.

Co stanowi przepis

Art. 560(1) KPC daje sądowi możliwość ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika - adwokata lub radcy prawnego - z urzędu dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, albo dla osoby już ubezwłasnowolnionej. Cechą szczególną tej regulacji jest to, że sąd może działać z własnej inicjatywy, a więc nawet wtedy, gdy zainteresowany nie złożył żadnego wniosku o przyznanie pełnomocnika. Przepis wskazuje dwie przesłanki, które muszą wystąpić łącznie: osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia takiego wniosku, a sąd uznaje udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie za potrzebny. Konstrukcja ta ma charakter gwarancyjny i służy realnemu zapewnieniu prawa do obrony swoich interesów w postępowaniu, które bezpośrednio dotyka sfery wolności i zdolności do czynności prawnych.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Regulacja obejmuje trzy kategorie spraw wymienione wprost w art. 560(1) KPC: sprawy o ubezwłasnowolnienie, o uchylenie ubezwłasnowolnienia oraz o zmianę ubezwłasnowolnienia (na przykład z całkowitego na częściowe). Sąd ocenia zdolność danej osoby do złożenia wniosku o pełnomocnika w oparciu o materiał zgromadzony w sprawie, w tym opinie biegłych i wynik wysłuchania uczestnika. Drugim elementem jest ocena celowości udziału profesjonalisty, dokonywana z uwzględnieniem stopnia skomplikowania sprawy, aktywności pozostałych uczestników oraz wagi rozstrzygnięcia dla sytuacji prawnej zainteresowanego. Przepis nie tworzy automatyzmu - jest to uprawnienie sądu, a nie bezwzględny obowiązek w każdej sprawie.

Przykład

Syn składa wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite matki, powołując się na postępującą chorobę otępienną. W toku postępowania sąd wysłuchuje uczestniczkę i stwierdza, że nie rozumie ona charakteru toczącego się postępowania ani nie jest w stanie samodzielnie sformułować żadnego pisma procesowego, w tym wniosku o pełnomocnika. Ponieważ sprawa dotyczy istotnego ograniczenia jej samodzielności, a między członkami rodziny istnieje spór co do zakresu ubezwłasnowolnienia, sąd na podstawie art. 560(1) KPC ustanawia dla niej adwokata z urzędu bez jej wniosku. Pełnomocnik zapoznaje się z aktami, uczestniczy w posiedzeniach i przedstawia stanowisko chroniące interes uczestniczki.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu w tym trybie wymaga wykazania trudnej sytuacji majątkowej, jak przy zwykłym zwolnieniu od kosztów - art. 560(1) KPC odwołuje się do stanu zdrowia psychicznego i potrzeby udziału profesjonalisty, a nie do kryterium dochodowego. Drugim nieporozumieniem jest utożsamianie tego pełnomocnika z doradcą tymczasowym lub kuratorem; są to odrębne instytucje o innych funkcjach. Nie jest też trafne założenie, że skoro osoba nie złożyła wniosku, sąd nie może działać - przepis wprost dopuszcza działanie z urzędu. Wreszcie sama okoliczność choroby psychicznej nie przesądza jeszcze o ustanowieniu pełnomocnika, gdyż konieczna jest także ocena potrzeby jego udziału. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.