Art. 559.

Co stanowi przepis

Art. 559 KPC reguluje sytuację, w której orzeczone wcześniej ubezwłasnowolnienie przestaje odpowiadać rzeczywistemu stanowi osoby, której dotyczy. Zgodnie z § 1 sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono; przepis posługuje się tu formułą stanowczą, a więc w razie ustania tych przyczyn uchylenie nie jest pozostawione swobodnemu uznaniu sądu. Uchylenie może nastąpić także z urzędu, co oznacza, że sąd nie musi czekać na wniosek, jeżeli poweźmie wiadomość o zmianie okoliczności. Paragraf 2 przewiduje rozwiązanie pośrednie: w razie poprawy stanu psychicznego sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia tego stanu - częściowe na całkowite. Paragraf 3 wyraźnie przyznaje legitymację do złożenia wniosku o uchylenie albo zmianę ubezwłasnowolnienia także samemu ubezwłasnowolnionemu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie dopiero po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia, a więc na etapie następczej kontroli tego rozstrzygnięcia. Kluczową przesłanką jest zmiana stanu faktycznego: ustanie przyczyn, które uzasadniały ubezwłasnowolnienie, albo poprawa lub pogorszenie stanu psychicznego osoby ubezwłasnowolnionej. Artykuł 559 KPC zakłada zatem, że ubezwłasnowolnienie nie jest rozstrzygnięciem definitywnym i powinno być dostosowywane do aktualnej sytuacji człowieka. Możliwość działania z urzędu podkreśla ochronny charakter postępowania, w którym chodzi o dobro osoby, a nie o interes wnioskodawcy. Uprawnienie samego ubezwłasnowolnionego z § 3 ma zapewnić, że osoba ta nie zostanie pozbawiona realnego wpływu na swoją sytuację prawną.

Przykład

Wobec osoby z zaburzeniem psychicznym orzeczono kilka lat temu ubezwłasnowolnienie całkowite, ponieważ nie była wówczas w stanie kierować swoim postępowaniem. Po długotrwałym leczeniu jej stan uległ istotnej poprawie: samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, choć nadal potrzebuje wsparcia przy poważniejszych decyzjach majątkowych. Osoba ta sama składa wniosek, powołując się na art. 559 § 3 KPC, a sąd po przeprowadzeniu postępowania może uznać, że zamiast uchylenia właściwa będzie zmiana ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe. Gdyby natomiast ustały wszystkie przyczyny, dla których orzeczono ubezwłasnowolnienie, sąd powinien je uchylić.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że ubezwłasnowolnienie orzeka się raz na zawsze i nie da się go wzruszyć. Innym nieporozumieniem jest założenie, że tylko rodzina może zainicjować takie postępowanie - art. 559 § 3 KPC wprost przyznaje to uprawnienie również osobie ubezwłasnowolnionej. Mylące bywa też utożsamianie poprawy samopoczucia z ustaniem przyczyn ubezwłasnowolnienia; sąd bada rzeczywisty stan i zdolność kierowania swoim postępowaniem, zwykle w oparciu o materiał dowodowy, w tym opinie biegłych. Warto również pamiętać, że zmiana rodzaju ubezwłasnowolnienia z § 2 jest odrębną możliwością od uchylenia i nie zastępuje go automatycznie. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności i pomoże przygotować wniosek.