Art. 554¹.

Co stanowi przepis

Art. 554(1) KPC wskazuje, na czym ma się skupić postępowanie dowodowe w sprawie o ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z § 1 sąd powinien ustalić przede wszystkim stan zdrowia osoby, której dotyczy wniosek, jej sytuację osobistą, zawodową i majątkową, a także rodzaj spraw, które ta osoba musi prowadzić, oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych. Przepis wyznacza zatem minimalny zakres okoliczności, jakie sąd bada, zanim rozstrzygnie o tak daleko idącej ingerencji w zdolność do czynności prawnych. Paragraf 2 daje sądowi dodatkowe narzędzie: możliwość zobowiązania osób pozostających z uczestnikiem we wspólnocie domowej do złożenia wykazu majątku należącego do tej osoby oraz do złożenia przyrzeczenia. W tym zakresie stosuje się odpowiednio przepisy art. 913 i art. 915-917 KPC, dotyczące wyjawienia majątku w postępowaniu egzekucyjnym.

Kiedy ma zastosowanie

Przepis odnosi się wyłącznie do postępowania w sprawach o ubezwłasnowolnienie, prowadzonego w trybie nieprocesowym. Znajduje zastosowanie na etapie gromadzenia materiału dowodowego, obok innych regulacji tego postępowania, w szczególności dotyczących opinii biegłych i wysłuchania osoby, której wniosek dotyczy. Zakres wskazany w § 1 ma charakter kierunkowy: sąd bada nie tylko medyczny wymiar sprawy, lecz również realia życiowe, czyli to, jakimi sprawami dana osoba faktycznie musi się zajmować i czy jej potrzeby są zaspokajane. Uprawnienie z § 2 sąd wykorzystuje wtedy, gdy stan majątkowy uczestnika jest niejasny, a informacje mogą posiadać osoby wspólnie z nim mieszkające.

Przykład

Syn składa wniosek o ubezwłasnowolnienie matki, która po udarze ma trudności z prowadzeniem swoich spraw. Sąd, poza dowodem z opinii biegłych co do stanu zdrowia, ustala, czy matka nadal pracuje, z czego się utrzymuje, kto opłaca rachunki, jakie umowy musi obsługiwać oraz czy ktoś zapewnia jej opiekę i wyżywienie. Ponieważ pojawiają się rozbieżne twierdzenia o oszczędnościach i nieruchomości, sąd zobowiązuje mieszkającą z matką córkę do złożenia wykazu majątku matki i odebrania od niej przyrzeczenia. Dopiero na tak zebranym materiale sąd ocenia, czy ubezwłasnowolnienie jest w ogóle potrzebne i w jakim zakresie.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że wystarczy zaświadczenie lekarskie lub sama diagnoza. Art. 554(1) KPC wyraźnie wymaga szerszego obrazu, obejmującego sytuację życiową i majątkową. Drugim nieporozumieniem jest traktowanie wykazu majątku z § 2 jako formy egzekucji lub odbierania majątku - służy on wyłącznie ustaleniu stanu rzeczy na potrzeby orzeczenia. Trzeci błąd polega na sądzeniu, że obowiązek złożenia wykazu dotyczy każdego krewnego; przepis mówi o osobach pozostających we wspólnocie domowej. Wreszcie samo ustalenie choroby nie przesądza wyniku sprawy, bo sąd ocenia realną potrzebę pomocy. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.