Co stanowi przepis
Art. 525 KPC reguluje zasady dostępu do akt sprawy rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym. Przepis wskazuje dwie kategorie osób uprawnionych: uczestników postępowania, którzy mają dostęp do akt z mocy samego prawa, oraz wszystkie inne osoby, które mogą przeglądać akta wyłącznie za zezwoleniem przewodniczącego. Warunkiem udzielenia takiego zezwolenia jest dostateczne usprawiedliwienie potrzeby przejrzenia akt, a więc wykazanie, że osoba zainteresowana ma realny, konkretny powód, aby zapoznać się z ich treścią. Na tych samych zasadach dopuszczalne jest sporządzanie i otrzymywanie odpisów oraz wyciągów z akt sprawy, a także otrzymywanie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z akt. Oznacza to, że uprawnienie do przeglądania akt idzie w parze z możliwością uzyskania z nich utrwalonych materiałów.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Norma z art. 525 KPC znajduje zastosowanie w sprawach rozpoznawanych w trybie nieprocesowym, a więc między innymi w sprawach spadkowych, o zniesienie współwłasności, o podział majątku wspólnego, w sprawach opiekuńczych czy o stwierdzenie zasiedzenia. Uczestnik postępowania nie musi wykazywać żadnego dodatkowego interesu - wystarczy, że ma w sprawie status uczestnika. Osoba spoza kręgu uczestników musi natomiast złożyć wniosek i uzasadnić, dlaczego dostęp do akt jest jej potrzebny, na przykład wskazując na własne prawa dotyczące przedmiotu postępowania. Ocena, czy potrzeba została dostatecznie usprawiedliwiona, należy do przewodniczącego i dokonywana jest indywidualnie w każdej sprawie. Ten sam mechanizm dotyczy wniosków o odpisy, wyciągi oraz o nagrania z posiedzeń.
Przykład
W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku uczestnikami są dwie siostry zmarłego. Obie mogą swobodnie przeglądać akta w czytelni sądu, robić z nich odpisy i wnioskować o zapis dźwięku z posiedzenia, na którym przesłuchano świadków. O dostęp do akt zwraca się także sąsiad zmarłego, który twierdzi, że jest wierzycielem spadku i chce ustalić krąg spadkobierców, aby skierować przeciwko nim roszczenie. Ponieważ nie jest uczestnikiem, musi złożyć wniosek do przewodniczącego i uprawdopodobnić swoją wierzytelność - dopiero po pozytywnej ocenie tego uzasadnienia uzyska wgląd w akta oraz ewentualne odpisy.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że akta sądowe są jawne dla wszystkich zainteresowanych - art. 525 KPC wyraźnie uzależnia dostęp osób trzecich od zezwolenia przewodniczącego. Drugim jest mylenie ciekawości z usprawiedliwioną potrzebą; samo zainteresowanie sprawą, także dziennikarskie czy rodzinne, nie musi zostać uznane za wystarczające. Trzecie nieporozumienie dotyczy nagrań - zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku wydaje się na tych samych zasadach co odpisy, a nie automatycznie każdemu, kto o niego poprosi. Warto też pamiętać, że uzyskanie dostępu do akt nie jest równoznaczne z uzyskaniem statusu uczestnika postępowania i nie daje uprawnień procesowych. W indywidualnej sprawie, zwłaszcza przy sporze o zakres dostępu do akt, warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
