Art. 454¹.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 454(1) KPC reguluje sposób prowadzenia spraw dotyczących pochodzenia dziecka, czyli spraw o ustalenie lub zaprzeczenie macierzyństwa, o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Paragraf 1 wprost wyłącza w tych sprawach powództwo wzajemne, a więc typowy instrument, przy pomocy którego pozwany w zwykłym procesie cywilnym kieruje własne roszczenie przeciwko powodowi. Paragraf 2 idzie dalej i zakazuje wszczynania odrębnej sprawy o to samo w czasie, gdy toczy się już proces dotyczący pochodzenia dziecka. Paragraf 3 wprowadza jednak rozwiązanie równoważące te ograniczenia: strona pozwana może również żądać ustalenia lub zaprzeczenia macierzyństwa, ustalenia lub zaprzeczenia ojcostwa albo ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa. Żądanie pozwanego nie przybiera więc formy odrębnego pozwu wzajemnego, lecz jest rozpoznawane w tym samym, już toczącym się postępowaniu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się wyłącznie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi wymienionych w jego treści, a nie w dowolnych sprawach rodzinnych. Warunkiem zastosowania paragrafu 2 jest to, aby w tym samym czasie toczył się już proces dotyczący pochodzenia dziecka - dopiero wtedy powstaje przeszkoda do wszczęcia kolejnej, odrębnej sprawy o tę samą materię. Paragraf 3 dotyczy sytuacji, w której pozwany nie zgadza się z żądaniem powoda i chce doprowadzić do rozstrzygnięcia idącego w innym kierunku niż to, którego domaga się powód. Celem całej regulacji jest skoncentrowanie w jednym postępowaniu wszystkich żądań dotyczących pochodzenia tego samego dziecka i uniknięcie wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń o stanie cywilnym.

Przykład

Mężczyzna wnosi pozew o zaprzeczenie swojego ojcostwa wobec dziecka urodzonego w czasie trwania małżeństwa. W toku tej sprawy matka dziecka uważa, że ojcem jest inny mężczyzna i chciałaby doprowadzić do sądowego ustalenia jego ojcostwa. Nie może w tym celu złożyć powództwa wzajemnego ani wszcząć drugiego, równoległego procesu, ponieważ art. 454(1) § 1 i 2 KPC tego zabrania. Może natomiast, na podstawie art. 454(1) § 3 KPC, zgłosić własne żądanie w toczącej się sprawie, tak aby sąd rozstrzygnął całość zagadnienia w jednym postępowaniu.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że zakaz powództwa wzajemnego pozbawia pozwanego możliwości obrony i przedstawienia własnego stanowiska - tak nie jest, bo paragraf 3 wprost zezwala mu na zgłoszenie własnego żądania. Drugim nieporozumieniem jest sądzenie, że można obejść zakaz przez złożenie pozwu w innym sądzie; przepis mówi o zakazie wszczęcia odrębnej sprawy niezależnie od tego, gdzie miałaby zostać wszczęta. Trzecim błędem jest rozciąganie art. 454(1) KPC na wszystkie sprawy rodzinne, podczas gdy katalog spraw objętych tym przepisem jest zamknięty. Zdarza się też mylenie ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa z zaprzeczeniem ojcostwa, choć są to odrębne instytucje, wymienione w przepisie osobno. W konkretnej sprawie dotyczącej pochodzenia dziecka warto skonsultować się z prawnikiem, ponieważ sposób i moment zgłoszenia żądania mają istotne znaczenie procesowe.