Art. 424¹.

Co stanowi przepis

Art. 424(1) KPC otwiera drogę do szczególnego środka prawnego, jakim jest skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Zgodnie z § 1 można żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, który kończy postępowanie w sprawie, o ile przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku za pomocą innych środków prawnych przewidzianych w Kodeksie nie było i nie jest możliwe. Przepis nie służy zatem do ponownego rozpoznania sprawy ani do zmiany rozstrzygnięcia, lecz jedynie do urzędowego stwierdzenia, że wyrok był niezgodny z prawem. Paragraf 2 rozszerza tę możliwość na wypadki wyjątkowe, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego albo konstytucyjnych wolności lub praw człowieka i obywatela. W takiej sytuacji skarga może dotyczyć również wyroku sądu pierwszej instancji kończącego postępowanie, a nawet wtedy, gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych, chyba że zmiana lub uchylenie wyroku innymi środkami wciąż pozostaje możliwa.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Podstawową przesłanką jest prawomocność wyroku oraz to, że kończy on postępowanie w sprawie; nie każde orzeczenie wpadkowe będzie więc objęte tą regulacją. Druga przesłanka to szkoda wyrządzona stronie przez samo wydanie wyroku - skarga z art. 424(1) § 1 KPC służy przede wszystkim przygotowaniu drogi do dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa za działanie władzy publicznej. Trzecia przesłanka ma charakter subsydiarny: strona musi wykazać, że wzruszenie wyroku innymi środkami, takimi jak skarga kasacyjna czy wznowienie postępowania, nie było i nie jest możliwe. Tryb z § 2 jest wyjątkiem i wymaga wykazania kwalifikowanego naruszenia, dotykającego fundamentów porządku prawnego lub praw konstytucyjnych.

Przykład

Przedsiębiorca przegrał proces o zapłatę i wyrok sądu apelacyjnego stał się prawomocny, a wartość przedmiotu zaskarżenia wykluczała skargę kasacyjną. Uważa on, że sąd rażąco błędnie zastosował przepisy o przedawnieniu, przez co musiał zapłacić kwotę, która mu się nie należała, i poniósł realną stratę majątkową. Ponieważ nie dysponuje już żadnym środkiem pozwalającym zmienić lub uchylić ten wyrok, może rozważyć skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem opartą na art. 424(1) § 1 KPC. Ewentualne stwierdzenie niezgodności nie zmieni jednak wyniku sprawy, lecz może stanowić podstawę późniejszego powództwa odszkodowawczego.

Częste nieporozumienia

Najczęstszy błąd polega na traktowaniu tej skargi jako kolejnej instancji odwoławczej - tak nie jest, bo skarga nie prowadzi do ponownego merytorycznego rozpoznania sporu. Mylne jest też przekonanie, że wystarczy samo niezadowolenie z rozstrzygnięcia; konieczne jest wskazanie szkody oraz braku innych środków prawnych. Wielu skarżących pomija także subsydiarny charakter środka i składa skargę mimo dostępnej skargi kasacyjnej. Wreszcie tryb z § 2 bywa nadużywany, choć ustawa wyraźnie zastrzega go dla wypadków wyjątkowych. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, ponieważ ocena przesłanek i terminów wymaga analizy akt konkretnego postępowania.