Co dokładnie stanowi przepis
Art. 416¹ KPC dotyczy sytuacji, w której sprawa cywilna została już zakończona prawomocnym wyrokiem, a mimo to w toku postępowania zapadły rozstrzygnięcia oparte na przepisach, które następnie utraciły moc jako niekonstytucyjne. Przepis stanowi, że w takiej sprawie mogą zostać uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, czyli orzeczenia o charakterze wpadkowym, wydane w toku procesu, a nie rozstrzygające go co do istoty. Warunkiem jest to, aby postanowienie zostało wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą. Druga część przepisu zawiera odesłanie: do takiego uchylenia stosuje się odpowiednio przepisy o wznowieniu postępowania, a więc regulacje dotyczące trybu, terminów i właściwości sądu znajdują zastosowanie z uwzględnieniem odrębności tej instytucji.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Mechanizm z art. 416¹ KPC uruchamia się dopiero wtedy, gdy spełnione są łącznie dwie okoliczności: sprawa jest zakończona prawomocnym wyrokiem oraz istnieje orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające niezgodność aktu normatywnego z aktem wyższego rzędu. Przepis obejmuje wyłącznie postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a więc rozstrzygnięcia incydentalne, na przykład dotyczące kosztów w toku sprawy, zabezpieczenia, wynagrodzenia biegłego, kar porządkowych czy innych kwestii ubocznych. Do wzruszenia samego wyroku służą odrębne instytucje, w tym wznowienie postępowania, a art. 416¹ KPC uzupełnia system środków pozwalających usunąć skutki stosowania przepisu uznanego za niekonstytucyjny. Odesłanie do przepisów o wznowieniu oznacza, że strona nie może działać dowolnie i w nieograniczonym czasie, lecz musi liczyć się z wymogami formalnymi tego trybu.
Przykład
W sprawie o zapłatę sąd w toku postępowania nałożył na stronę obowiązek pieniężny na podstawie przepisu proceduralnego, który później Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją. Sprawa główna zakończyła się prawomocnym wyrokiem, więc zwykłe zaskarżenie tego wpadkowego postanowienia nie jest już możliwe. Strona, powołując się na art. 416¹ KPC i orzeczenie Trybunału, może domagać się uchylenia tego postanowienia, mimo że sam wyrok pozostaje w mocy. Sąd bada wówczas, czy rzeczywiście podstawą postanowienia był zakwestionowany przepis oraz czy zachowane zostały wymogi wynikające z odpowiednio stosowanych przepisów o wznowieniu postępowania.
Częste nieporozumienia
Najczęstszym błędem jest przekonanie, że art. 416¹ KPC pozwala podważyć prawomocny wyrok - przepis dotyczy wyłącznie postanowień niekończących postępowania. Drugim nieporozumieniem jest założenie, że wyrok Trybunału automatycznie uchyla wcześniejsze postanowienia; potrzebna jest inicjatywa strony i decyzja sądu. Mylące bywa też odesłanie do przepisów o wznowieniu: stosuje się je odpowiednio, a nie wprost, co oznacza konieczność uwzględnienia specyfiki tej instytucji. Wreszcie samo powołanie się na niezgodność przepisu z Konstytucją nie wystarczy - konieczne jest rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni dopuszczalność i terminy takiego wniosku.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
