Art. 119¹.

Co stanowi przepis

Art. 119(1) KPC daje sądowi uprawnienie do zarządzenia stosownego dochodzenia, jeżeli powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony. Chodzi o dwie kategorie osób: stronę, która dopiero domaga się ustanowienia dla niej adwokata lub radcy prawnego, oraz stronę, która jest już zastępowana przez pełnomocnika ustanowionego przez sąd. Wątpliwości sądu muszą wynikać z okoliczności sprawy albo z oświadczeń strony przeciwnej - przepis wskazuje te dwa źródła. Dochodzenie ma charakter fakultatywny, co oznacza, że sąd nie musi go zarządzać w każdym przypadku, lecz wtedy, gdy uzna to za potrzebne. Ustawa nie określa sztywnego katalogu czynności, posługując się pojemnym określeniem „stosowne dochodzenie", a więc takie, które odpowiada skali i charakterowi powstałych wątpliwości.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Podstawą działania sądu jest sytuacja, w której deklarowany przez stronę obraz jej sytuacji majątkowej nie daje się pogodzić z tym, co wynika z akt sprawy lub z twierdzeń przeciwnika procesowego. Może to być rozbieżność między oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach a treścią dokumentów złożonych w sprawie, wartością przedmiotu sporu czy sposobem prowadzenia działalności przez stronę. Przepis znajduje zastosowanie zarówno na etapie rozpoznawania wniosku o ustanowienie pełnomocnika, jak i później, gdy pomoc już przyznano, ponieważ sytuacja majątkowa może się zmieniać w toku postępowania. Znaczenie ma to, że wątpliwości muszą dotyczyć rzeczywistego stanu majątkowego, a nie oceny zasadności samego powództwa.

Przykład

Strona wnosi o ustanowienie adwokata z urzędu, oświadczając, że nie osiąga żadnych dochodów i nie posiada majątku. W toku sprawy przeciwnik podnosi, że strona prowadzi działalność gospodarczą i regularnie korzysta z rachunku firmowego, a do akt trafiają faktury wystawione przez tę stronę. Sąd, dostrzegając sprzeczność między oświadczeniem a materiałem sprawy, na podstawie art. 119(1) KPC zarządza stosowne dochodzenie w celu ustalenia faktycznej sytuacji majątkowej. Wynik tych czynności może potwierdzić oświadczenie strony albo stać się podstawą dalszych decyzji procesowych dotyczących pomocy prawnej z urzędu.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że samo złożenie oświadczenia majątkowego zamyka sądowi drogę do jakiejkolwiek weryfikacji - art. 119(1) KPC wprost przewiduje możliwość jej przeprowadzenia. Drugim jest utożsamianie dochodzenia z postępowaniem karnym; chodzi tu wyłącznie o czynności wyjaśniające w ramach procesu cywilnego. Trzecim nieporozumieniem jest przyjmowanie, że przepis dotyczy tylko etapu przed przyznaniem pełnomocnika, podczas gdy obejmuje także stronę już zastępowaną przez ustanowionego adwokata lub radcę prawnego. Wreszcie zdarza się mylne założenie, że wystarczy dowolny zarzut przeciwnika - konieczne jest, aby sąd rzeczywiście powziął wątpliwości. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności konkretnego postępowania.