Co stanowi przepis
Art. 1189 KPC reguluje sposób prowadzenia postępowania przed sądem polubownym (arbitrażowym) w zakresie formy rozpoznania sprawy oraz podstawowych gwarancji informacyjnych dla stron. Zgodnie z § 1, jeżeli strony nie umówiły się inaczej, to sam sąd polubowny decyduje, czy przeprowadzić rozprawę, na której strony przedstawią swoje twierdzenia i dowody, czy też rozpoznać sprawę wyłącznie na podstawie dokumentów i pism, bez wyznaczania rozprawy. Ta swoboda składu orzekającego ma jednak wyraźną granicę: jeżeli strony nie uzgodniły, że postępowanie będzie prowadzone bez rozprawy, sąd polubowny musi wyznaczyć rozprawę, gdy zażąda tego choćby jedna ze stron. Paragraf 2 nakazuje odpowiednio wcześnie zawiadamiać strony o rozprawie oraz o posiedzeniach, na których przeprowadzane są dowody. Paragraf 3 wprowadza zasadę pełnej wymiany materiału procesowego: każde pismo składane sądowi polubownemu przez stronę ma być doręczone stronie przeciwnej, a obu stronom doręcza się opinie biegłych i inne dowody na piśmie, które sąd może uwzględnić przy rozstrzyganiu sporu.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis stosuje się w postępowaniach toczących się przed sądem polubownym na podstawie zapisu na sąd polubowny, niezależnie od tego, czy jest to arbitraż instytucjonalny, czy powołany doraźnie dla jednej sprawy. Kluczowe znaczenie ma pierwszeństwo woli stron: mogą one w umowie arbitrażowej lub regulaminie wybranej instytucji przesądzić o trybie pisemnym albo o obligatoryjnej rozprawie. Dopiero w braku takiego uzgodnienia wchodzi w grę decyzja arbitrów. Obowiązki z § 2 i § 3 mają charakter gwarancyjny i służą realizacji zasady równego traktowania stron oraz prawa do wysłuchania, których naruszenie może mieć znaczenie na etapie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego.
Przykład
Dwie spółki prowadzą przed sądem polubownym spór o rozliczenie umowy o roboty budowlane. W umowie nie zawarły żadnych postanowień o trybie postępowania, a arbitrzy uznali, że sprawa jest prosta i wystarczy jej rozpoznanie na podstawie złożonych pism. Wykonawca składa wniosek o wyznaczenie rozprawy, bo chce przesłuchać kierownika budowy i ustnie odnieść się do wyliczeń zamawiającego. Skoro strony nie uzgodniły trybu wyłącznie pisemnego, sąd polubowny w świetle art. 1189 § 1 KPC ma obowiązek rozprawę wyznaczyć oraz zawiadomić o niej obie strony z odpowiednim wyprzedzeniem, a sporządzoną w sprawie opinię biegłego doręczyć obu stronom.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że arbitraż zawsze toczy się bez rozprawy, bo jest szybszy od postępowania sądowego. Drugim - że żądanie rozprawy strony jest jedynie wnioskiem, który skład orzekający może swobodnie oddalić; w braku odmiennego uzgodnienia jest ono dla arbitrów wiążące. Trzecim - lekceważenie obowiązku doręczeń z § 3 i przyjmowanie, że wystarczy udostępnienie pism na żądanie strony; przepis wymaga doręczenia każdego pisma i dowodu, który może stanowić podstawę rozstrzygnięcia. Zdarza się też mylne założenie, że zawiadomienie o terminie na kilka dni przed rozprawą zawsze spełnia wymóg zawiadomienia odpowiednio wcześnie - ocena zależy od realiów sprawy i możliwości przygotowania się stron. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
