Art. 1154.

Co stanowi przepis

Art. 1154 KPC wyznacza granice zastosowania całej części piątej Kodeksu postępowania cywilnego, poświęconej sądownictwu polubownemu (arbitrażowemu). Zasadą jest tak zwane kryterium terytorialne: przepisy tej części stosuje się wtedy, gdy miejsce postępowania przed sądem polubownym znajduje się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawodawca przewidział jednak wyjątki - w wypadkach wyraźnie w tej części określonych regulacje polskie znajdą zastosowanie również wtedy, gdy miejsce postępowania arbitrażowego leży poza granicami Polski albo w ogóle nie zostało oznaczone. Przepis nie rozstrzyga więc merytorycznie żadnego sporu, lecz odpowiada na pytanie wstępne: czy do danego arbitrażu w ogóle sięgamy po polskie przepisy proceduralne. Kluczowe jest tu pojęcie "miejsca postępowania", które ma charakter prawny, a nie wyłącznie geograficzny - jest to siedziba arbitrażu przyjęta przez strony lub wyznaczona zgodnie z regulaminem albo przez sam zespół orzekający.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 1154 KPC działa zawsze wtedy, gdy pojawia się pytanie o tak zwane prawo właściwe dla samej procedury arbitrażowej oraz o kompetencje sądu państwowego wspierającego arbitraż. Znaczenie ma on przy ocenie ważności zapisu na sąd polubowny, przy powoływaniu arbitrów, przy wnioskach o zabezpieczenie, a przede wszystkim przy skardze o uchylenie wyroku sądu polubownego. Jeżeli miejsce arbitrażu ustalono w Polsce, cała część piąta KPC znajduje zastosowanie w pełnym zakresie. Jeżeli miejsce znajduje się za granicą lub nie zostało w ogóle wskazane, stosuje się tylko te przepisy, które wprost przewidują taką rozszerzoną właściwość, na przykład dotyczące uznawania i stwierdzania wykonalności zagranicznych wyroków arbitrażowych. Przepis nie ma natomiast wpływu na to, jakie prawo materialne oceni treść umowy stron - to odrębne zagadnienie.

Przykład

Dwie spółki, polska i niemiecka, zawierają umowę dostawy z klauzulą arbitrażową wskazującą Warszawę jako miejsce postępowania. Po wydaniu wyroku przez zespół orzekający spółka niemiecka uważa, że doszło do naruszenia zasad postępowania, i chce ten wyrok podważyć. Ponieważ miejsce arbitrażu znajduje się w Polsce, na podstawie art. 1154 KPC do postępowania stosuje się przepisy części piątej Kodeksu, a więc skargę o uchylenie wyroku wnosi się do polskiego sądu według reguł tam przewidzianych. Gdyby strony wskazały jako miejsce arbitrażu Wiedeń, polskie przepisy znalazłyby zastosowanie jedynie w węższym zakresie, przede wszystkim na etapie wykonania wyroku w Polsce.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest utożsamianie miejsca postępowania z miejscem faktycznego odbywania rozpraw lub narad arbitrów - te mogą odbywać się gdzie indziej, także zdalnie, co nie zmienia prawnie ustalonej siedziby arbitrażu. Drugim nieporozumieniem jest przekonanie, że skoro strony są polskie, to automatycznie stosuje się polskie przepisy; decyduje miejsce postępowania, a nie obywatelstwo czy siedziba stron. Mylone bywa również prawo procesowe arbitrażu z prawem materialnym umowy - mogą one pochodzić z różnych porządków prawnych. Zdarza się także pomijanie sytuacji, w której miejsce arbitrażu nie zostało oznaczone, choć art. 1154 KPC wyraźnie ją przewiduje. W konkretnej sprawie, zwłaszcza o charakterze międzynarodowym, warto skonsultować się z prawnikiem.