Art. 1139.

Co stanowi przepis

Art. 1139 KPC dotyczy sytuacji szczególnej: sprawy spadkowej rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym, w której sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja krajowa. Mimo braku jurysdykcji przepis nakazuje sądowi polskiemu podjęcie z urzędu określonych czynności o charakterze zachowawczym, to jest dokonanie zabezpieczenia spadku oraz otwarcia i ogłoszenia testamentu. Sąd ma zatem obowiązek działać samodzielnie, bez wniosku zainteresowanych, jeżeli poweźmie wiadomość o potrzebie takiego działania. O dokonanych czynnościach zawiadamia się właściwego konsula, któremu przepis przyznaje uprawnienie do uczestniczenia w postępowaniu. Paragraf 2 przewiduje ponadto, że organom państwa, którego obywatelem był spadkodawca, wydaje się na żądanie wypis testamentu oraz protokołu jego otwarcia i ogłoszenia, a oryginał testamentu może zostać wydany wtedy, gdy nie przewiduje się dalszych czynności urzędowych w Rzeczypospolitej Polskiej.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się wówczas, gdy sprawa ma charakter spadkowy i należy do trybu nieprocesowego, a jednocześnie brak jest podstaw jurysdykcji krajowej sądów polskich. Typowo chodzi o spadki po cudzoziemcach, którzy pozostawili w Polsce majątek albo dokument testamentowy, lecz zasadnicze postępowanie spadkowe toczy się lub ma się toczyć za granicą. Art. 1139 KPC nie kreuje jurysdykcji do rozpoznania sprawy co do istoty - nie pozwala sądowi polskiemu stwierdzić nabycia spadku ani rozstrzygnąć o prawach spadkobierców. Jego rola sprowadza się do ochrony majątku spadkowego przed uszczupleniem oraz do formalnego udokumentowania istnienia i treści testamentu. Element międzynarodowy uzasadnia udział konsula, który reprezentuje interesy państwa obcego i jego obywateli.

Przykład

Cudzoziemiec zamieszkały na stałe za granicą umiera w czasie pobytu w Polsce, pozostawiając w wynajmowanym mieszkaniu ruchomości oraz kopertę z testamentem własnoręcznym. Sąd polski, powiadomiony o tych okolicznościach, mimo braku jurysdykcji do rozpoznania sprawy spadkowej dokonuje z urzędu zabezpieczenia pozostawionego mienia, na przykład przez jego spis i oddanie pod dozór, a następnie otwiera i ogłasza testament, sporządzając z tej czynności protokół. O podjętych czynnościach zawiadamia właściwego konsula państwa zmarłego, który może wziąć udział w postępowaniu. Gdy organy tego państwa zwrócą się z żądaniem, sąd wyda im wypis testamentu i protokołu, a jeżeli w Polsce nie są przewidziane dalsze czynności urzędowe, możliwe będzie wydanie także oryginału dokumentu.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przyjmowanie, że skoro sąd polski dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentu, to tym samym uznał swoją właściwość do prowadzenia całej sprawy spadkowej - tak nie jest, są to wyłącznie czynności zachowawcze. Mylne jest też przekonanie, że wymagany jest wniosek zainteresowanych; przepis wyraźnie nakazuje działanie z urzędu. Nieporozumieniem bywa również traktowanie zawiadomienia konsula jako zwykłej formalności, podczas gdy konsul ma prawo uczestniczyć w postępowaniu. Wreszcie wydanie oryginału testamentu nie jest automatyczne - zależy od tego, czy nie są przewidziane dalsze czynności urzędowe w Polsce. W indywidualnej sprawie o wymiarze transgranicznym warto skonsultować się z prawnikiem.