Co stanowi przepis
Art. 1134 KPC przewiduje szczególny tryb dokonywania czynności sądowych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z jego treścią sądy mogą występować do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego o przeprowadzenie dowodu albo o doręczenie pisma. Warunkiem skorzystania z tej drogi jest to, aby osoba, która ma zostać przesłuchana, lub odbiorca pisma był obywatelem polskim przebywającym za granicą. Przepis posługuje się sformułowaniem "mogą", co oznacza, że jest to uprawnienie sądu, a nie jego obowiązek - sąd sam ocenia, czy taka forma współpracy będzie w danej sprawie celowa i skuteczna. Chodzi tu o czynności wykonywane przez polską placówkę, a więc bez angażowania organów państwa obcego.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis znajduje zastosowanie wtedy, gdy w toku postępowania cywilnego pojawia się konieczność przesłuchania świadka lub strony albo doręczenia pisma osobie, która na stałe lub czasowo przebywa poza Polską. Kluczowe są dwie przesłanki wskazane w art. 1134 KPC: obywatelstwo polskie adresata czynności oraz jego pobyt za granicą. Jeżeli osoba nie jest obywatelem polskim, sąd musi sięgnąć po inne mechanizmy współpracy międzynarodowej, przewidziane w umowach międzynarodowych, przepisach unijnych lub w pozostałych przepisach części czwartej Kodeksu postępowania cywilnego. Skorzystanie z drogi konsularnej bywa rozważane wtedy, gdy jest szybsza lub prostsza niż wniosek o pomoc prawną kierowany do sądu państwa obcego. Sąd bierze pod uwagę także to, czy dana czynność mieści się w zakresie funkcji konsularnych.
Przykład
W sprawie o zapłatę przed sądem w Polsce istotnym świadkiem jest obywatel polski, który od kilku lat mieszka i pracuje w państwie odległym geograficznie, a jego przyjazd na rozprawę wiązałby się z wysokimi kosztami. Sąd, zamiast kierować wniosek do sądu zagranicznego, może na podstawie art. 1134 KPC zwrócić się do polskiego urzędu konsularnego właściwego dla miejsca pobytu świadka o jego przesłuchanie. Konsul wzywa wówczas świadka i przeprowadza czynność, a protokół trafia do akt sprawy. Podobnie sąd może zwrócić się o doręczenie takiej osobie odpisu pozwu lub zawiadomienia o terminie rozprawy.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że konsul może przymusić obywatela do stawiennictwa i złożenia zeznań - czynności konsularne opierają się na dobrowolności osoby, której dotyczą. Drugim nieporozumieniem jest zakładanie, że art. 1134 KPC obejmuje każdą osobę przebywającą za granicą, podczas gdy przepis wyraźnie odnosi się wyłącznie do obywateli polskich. Trzecim jest traktowanie tej drogi jako obowiązkowej lub jedynej możliwej, choć sąd może wybrać inny tryb współpracy międzynarodowej. Warto też pamiętać, że strona może jedynie wnioskować o taki sposób przeprowadzenia czynności, a decyzja należy do sądu. W konkretnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, który tryb będzie najbardziej efektywny.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
