Art. 1120.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 1120 KPC zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których powód jest zwolniony z obowiązku przewidzianego w art. 1119 KPC, czyli z obowiązku złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Przepis wymienia pięć przypadków: posiadanie przez powoda w Rzeczypospolitej Polskiej majątku wystarczającego na zapłatę kosztów, przysługujące mu lub uzyskane zwolnienie od kosztów sądowych, prowadzenie sprawy należącej do wskazanych kategorii (sprawy małżeńskie niemajątkowe, sprawy z powództwa wzajemnego, postępowanie nakazowe, upominawcze i uproszczone), poddanie sprawy przez strony zgodnie jurysdykcji sądów polskich oraz wykonalność przyszłego orzeczenia o kosztach w państwie miejsca zamieszkania, zwykłego pobytu albo siedziby powoda. Wystarczy, że zachodzi choćby jedna z tych okoliczności, aby żądanie kaucji było bezpodstawne. Konstrukcja przepisu jest więc wyjątkiem od reguły ochrony pozwanego przed ryzykiem nieściągalności kosztów od powoda zagranicznego.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 1120 KPC staje się aktualny dopiero wtedy, gdy w ogóle powstaje kwestia kaucji aktorycznej, a więc gdy pozwany zgłasza takie żądanie wobec powoda niemającego w Polsce odpowiednich powiązań majątkowych lub personalnych. Sąd bada wówczas nie tylko przesłanki z art. 1119 KPC, lecz także to, czy nie zachodzi którakolwiek z okoliczności wyłączających obowiązek. Znaczenie ma stan istniejący w chwili rozpoznawania wniosku, na przykład to, czy powód rzeczywiście dysponuje w Polsce majątkiem pozwalającym pokryć koszty. Przy przesłance z punktu 5 sąd ocenia, czy orzeczenie polskiego sądu zasądzające koszty od powoda mogłoby zostać wykonane w państwie jego zamieszkania, pobytu lub siedziby. Ciężar wykazania okoliczności zwalniających spoczywa w praktyce na powodzie, który się na nie powołuje.

Przykład

Przedsiębiorca z siedzibą poza Polską pozywa polską spółkę o zapłatę za dostarczony towar. Pozwana spółka wnosi o zobowiązanie powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu, wskazując, że powód nie ma w Polsce majątku. Powód wykazuje jednak, że strony w umowie zgodnie poddały wszelkie spory jurysdykcji sądów polskich, a niezależnie od tego posiada w Polsce nieruchomość o wartości wielokrotnie przewyższającej możliwe koszty procesu. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 1120 pkt 1 i pkt 4 KPC, obowiązek złożenia kaucji nie powstaje, a wniosek pozwanego powinien zostać oddalony.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że każdy powód mieszkający za granicą musi złożyć kaucję - art. 1120 KPC pokazuje, że wyjątków jest wiele i występują one często. Drugim jest utożsamianie zwolnienia od kosztów sądowych ze zwolnieniem od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi; przepis odnosi się wyłącznie do kaucji, a nie do końcowego rozliczenia kosztów procesu. Trzecim nieporozumieniem jest zakładanie, że wyliczenie w art. 1120 KPC jest przykładowe - katalog ma charakter zamknięty. Bywa też mylnie przyjmowane, że sam fakt prowadzenia sprawy gospodarczej wyłącza kaucję, podczas gdy przepis wymienia konkretne rodzaje spraw i postępowań. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy w danym układzie okoliczności obowiązek kaucji rzeczywiście odpada.