Art. 1110².

Co stanowi przepis

Art. 1110² KPC przesądza, że w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym jurysdykcja krajowa, czyli kompetencja sądów polskich do rozpoznania sprawy, ma charakter wyłączny w takim zakresie, w jakim rozstrzygnięcie dotyczy praw rzeczowych na nieruchomości lub posiadania nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej Polskiej. Wyłączność oznacza, że sprawa w tym zakresie zastrzeżona jest dla sądów polskich i nie może być skutecznie przekazana sądowi innego państwa. Przepis nie tworzy nowej kategorii spraw nieprocesowych, lecz określa, kiedy kompetencja polskich sądów w takich sprawach nabiera charakteru wyłącznego. Kluczowe są dwa elementy: przedmiot rozstrzygnięcia (prawa rzeczowe albo posiadanie) oraz położenie nieruchomości na terytorium Polski. Charakterystyczne jest zastrzeżenie "w zakresie, w którym" - wyłączność odnosi się do tej części rozstrzygnięcia, która dotyczy nieruchomości, a nie automatycznie do całej sprawy.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się w postępowaniu nieprocesowym, a więc w sprawach takich jak zniesienie współwłasności, stwierdzenie zasiedzenia, ustanowienie służebności, rozgraniczenie czy dział spadku - o ile ich przedmiotem jest nieruchomość położona w Polsce. Nie ma znaczenia obywatelstwo uczestników ani miejsce ich zamieszkania: decyduje sam fakt, że rozstrzygnięcie odnosi się do praw rzeczowych lub posiadania polskiej nieruchomości. Art. 1110² KPC działa również wtedy, gdy sprawa ma element zagraniczny, na przykład gdy wszyscy uczestnicy mieszkają poza granicami kraju. Jeżeli zaś rozstrzygnięcie obejmuje także składniki niebędące nieruchomościami położonymi w Polsce, wyłączność dotyczy tylko tej części, która odpowiada opisanemu w przepisie zakresowi.

Przykład

Dwoje rodzeństwa mieszkających od lat w Niemczech odziedziczyło po rodzicach dom położony pod Krakowem i chce dokonać jego działu. Mimo że oboje mieszkają za granicą, w zakresie, w jakim rozstrzygnięcie dotyczy własności tej nieruchomości, właściwe są wyłącznie sądy polskie. Gdyby jedno z nich uzyskało orzeczenie sądu zagranicznego rozstrzygające o własności domu, mogłoby napotkać zasadniczą przeszkodę przy próbie wykorzystania takiego orzeczenia w Polsce. Odmiennie natomiast może przedstawiać się kwestia rozliczeń pieniężnych między rodzeństwem, które nie dotyczą bezpośrednio praw rzeczowych na nieruchomości.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest utożsamianie jurysdykcji krajowej z właściwością miejscową sądu - to dwie różne kwestie, a art. 1110² KPC rozstrzyga jedynie o tym, czy sprawa należy do sądów polskich w ogóle. Drugim jest przekonanie, że przepis obejmuje wszystkie sprawy, w których wspomniano o nieruchomości; tymczasem chodzi o rozstrzygnięcie dotyczące praw rzeczowych lub posiadania. Trzecim - założenie, że uczestnicy mogą umownie poddać taką sprawę sądowi zagranicznemu, co przy jurysdykcji wyłącznej jest wykluczone. Należy też pamiętać o pierwszeństwie regulacji prawa unijnego i umów międzynarodowych. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.