Art. 92.

Co stanowi przepis

Art. 92 KPK wyraża jedną z fundamentalnych zasad polskiego procesu karnego - zasadę całokształtu materiału dowodowego, ściśle powiązaną z zasadą prawdy materialnej wyrażoną w art. 2 § 2 KPK. Przepis stanowi, że sąd, a także inny organ procesowy wydający orzeczenie, nie może oprzeć swojego rozstrzygnięcia na wybranych, wyrwanych z kontekstu dowodach, lecz musi wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności ujawnione w toku postępowania, które mają znaczenie dla sprawy. Chodzi tu zarówno o okoliczności obciążające, jak i łagodzące, korzystne dla oskarżonego i dla niego niekorzystne. Nie oznacza to jednak, że każdy najdrobniejszy fakt musi zostać przywołany w uzasadnieniu - istotne jest, by ocena dowodów była kompleksowa i uwzględniała wzajemne powiązania między poszczególnymi dowodami. Norma ta stanowi więc dyrektywę oceny dowodów, skierowaną przede wszystkim do sądu orzekającego, ale mającą znaczenie także dla organów prowadzących postępowanie przygotowawcze.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie na każdym etapie postępowania karnego, w którym dochodzi do wydania orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do istoty lub kwestii wpadkowej, w szczególności przy wydawaniu wyroku, ale również postanowień. Ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w sprawie zgromadzono dowody wzajemnie sprzeczne lub niejednoznaczne, a organ procesowy musi dokonać ich wszechstronnej oceny, uzasadniając, dlaczego dał wiarę jednym dowodom, a innym odmówił wiarygodności. Zastosowanie znajduje także w sytuacji kontroli instancyjnej - sąd odwoławczy bada, czy sąd pierwszej instancji rzeczywiście uwzględnił całokształt materiału dowodowego, czy też pominął istotne okoliczności. Naruszenie tego przepisu stanowi jedną z najczęściej podnoszonych podstaw apelacyjnych, ponieważ pominięcie istotnego dowodu lub jego wybiórcza ocena mogą prowadzić do błędnych ustaleń faktycznych. Przepis działa więc jako gwarancja rzetelności procesu dowodzenia i ochrony przed dowolnością w wyrokowaniu.

Przykład zastosowania

Wyobraźmy sobie sprawę o kradzież, w której oskarżony konsekwentnie zaprzecza swojej winie, powołując się na alibi potwierdzone przez świadka. Sąd, wydając wyrok skazujący, nie może oprzeć się wyłącznie na zeznaniach pokrzywdzonego, pomijając milczeniem zeznania świadka alibi czy dowody z monitoringu wskazujące na inną osobę w miejscu zdarzenia. Zgodnie z art. 92 KPK sąd musi w uzasadnieniu odnieść się do wszystkich tych dowodów, wyjaśnić, dlaczego uznał zeznania pokrzywdzonego za wiarygodne, a dowód z alibi za niewystarczający, oraz jak ocenił nagranie z monitoringu. Dopiero taka wszechstronna analiza całokształtu okoliczności pozwala uznać, że orzeczenie zostało wydane zgodnie z wymogami procedury karnej, a nie w sposób dowolny czy wybiórczy.

Częste nieporozumienia

W praktyce często błędnie zakłada się, że art. 92 KPK wymaga przytoczenia w uzasadnieniu dosłownie każdego dowodu i każdej okoliczności ujawnionej w aktach sprawy, niezależnie od jej znaczenia dla rozstrzygnięcia. Tymczasem przepis odnosi się jedynie do okoliczności mających znaczenie dla sprawy, a nie do wszystkich faktów w ogóle, dlatego pominięcie kwestii marginalnych nie stanowi naruszenia normy. Innym nieporozumieniem jest przekonanie, że przepis ten dotyczy wyłącznie sądu - w rzeczywistości zasada całokształtu okoliczności powinna być respektowana już na etapie postępowania przygotowawczego przez prokuratora i inne organy ścigania. Zdarza się też mylenie tej zasady z zasadą in dubio pro reo z art. 5 § 2 KPK, podczas gdy art. 92 KPK dotyczy kompletności podstawy dowodowej, a nie sposobu rozstrzygania wątpliwości. W każdej indywidualnej sprawie, zwłaszcza gdy pojawiają się wątpliwości co do prawidłowości oceny dowodów przez sąd, warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy doszło do naruszenia tego przepisu.