Art. 561.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 561 KPK określa, do jakiego sądu trafia prośba o ułaskawienie oraz w jakim czasie powinna zostać rozpoznana. Zgodnie z § 1 prośbę przedstawia się sądowi, który wydał wyrok w pierwszej instancji, a więc temu sądowi, który jako pierwszy merytorycznie orzekał o odpowiedzialności karnej skazanego. Paragraf 1a dotyczy sytuacji szczególnej, w której wyrok został przejęty do wykonania w Rzeczypospolitej Polskiej - wówczas właściwy jest sąd, który w pierwszej instancji orzekł o przejęciu wyroku do wykonania. Paragraf 2 wprowadza natomiast wskazówkę czasową: sąd wskazany w § 1 i 1a powinien rozpoznać prośbę w ciągu 2 miesięcy od daty jej otrzymania. Przepis ma więc charakter porządkowy i kompetencyjny - wyznacza punkt wejścia całej procedury ułaskawieniowej.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się zawsze wtedy, gdy uruchamiane jest postępowanie o ułaskawienie na wniosek, czyli gdy prośbę składa skazany albo inna osoba uprawniona na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego. Warunkiem jest istnienie prawomocnego wyroku skazującego, ponieważ ułaskawienie odnosi się do skutków skazania, a nie do oceny winy w toczącym się procesie. Reguła z § 1a znajduje zastosowanie w sprawach z elementem transgranicznym, gdy kara orzeczona za granicą jest wykonywana w Polsce po wydaniu przez polski sąd orzeczenia o przejęciu wyroku do wykonania. Termin dwóch miesięcy z § 2 liczy się od daty otrzymania prośby przez sąd, a nie od daty jej nadania czy sporządzenia przez wnioskodawcę.

Przykład

Skazany prawomocnie przez sąd rejonowy, którego wyrok został następnie utrzymany w mocy przez sąd okręgowy jako sąd odwoławczy, chce ubiegać się o ułaskawienie. Zgodnie z art. 561 § 1 KPK prośbę kieruje do sądu rejonowego, ponieważ to on wydał wyrok w pierwszej instancji, a nie do sądu odwoławczego ani bezpośrednio do Prezydenta. Jeżeli prośba wpłynie do sądu 10 marca, sąd powinien rozpoznać ją do 10 maja. W innym wariancie, gdy kara orzeczona w innym państwie jest wykonywana w Polsce, prośbę składa się do sądu, który orzekł o przejęciu tego wyroku do wykonania.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest kierowanie prośby wprost do Kancelarii Prezydenta z pominięciem sądu, co wydłuża bieg sprawy, bo pismo i tak musi trafić do właściwego sądu. Drugim nieporozumieniem jest przekonanie, że właściwy jest sąd odwoławczy, skoro to on wydał ostatnie orzeczenie - art. 561 § 1 KPK wskazuje jednak sąd pierwszej instancji. Kolejny błąd to traktowanie dwumiesięcznego terminu z § 2 jako terminu, którego przekroczenie powoduje jakikolwiek automatyczny skutek dla wnioskodawcy; jest to termin instrukcyjny, mobilizujący sąd do sprawnego działania. Warto też pamiętać, że sam art. 561 KPK nie reguluje przesłanek ułaskawienia ani zakresu decyzji Prezydenta - dotyczy wyłącznie właściwości sądu i terminu rozpoznania prośby. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni sytuację konkretnego skazanego.