Art. 41a.

Co stanowi przepis

Art. 41a KPK wprowadza prostą, ale doniosłą regułę porządkową: jeżeli strona składa kolejny wniosek o wyłączenie sędziego i opiera go na tych samych podstawach faktycznych co wniosek już wcześniej rozpoznany, taki wniosek pozostawia się bez rozpoznania. Oznacza to, że sąd nie bada ponownie merytorycznie tych samych okoliczności i nie wydaje rozstrzygnięcia co do istoty żądania, lecz kończy sprawę wniosku decyzją formalną. Przepis wyraźnie wyłącza przy tym stosowanie art. 42 § 3 KPK, czyli reguły dotyczącej powstrzymania się sędziego, którego dotyczy wniosek, od udziału w sprawie. W praktyce sędzia objęty ponownym, powielającym wnioskiem może dalej prowadzić postępowanie, a bieg procesu nie ulega zatrzymaniu. Celem tej konstrukcji jest przeciwdziałanie wykorzystywaniu instytucji wyłączenia sędziego do przewlekania postępowania.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 41a KPK znajduje zastosowanie wtedy, gdy spełnione są łącznie dwa warunki: wcześniejszy wniosek o wyłączenie tego samego sędziego został już rozpoznany oraz kolejny wniosek opiera się na tych samych podstawach faktycznych. Kluczowe jest kryterium tożsamości okoliczności faktycznych, a nie samego sformułowania pisma czy powołanej podstawy prawnej. Jeżeli strona przytacza nowe, wcześniej niebadane fakty, przepis nie działa, a wniosek podlega zwykłemu rozpoznaniu. Przepis dotyczy zarówno wniosków składanych przez oskarżonego, jak i przez inne strony postępowania oraz ich pełnomocników czy obrońców. Sąd ocenia tożsamość podstaw samodzielnie, analizując treść obu wniosków.

Przykład

Oskarżony w toku rozprawy złożył wniosek o wyłączenie sędziego, wskazując, że sędzia oddalił jego wnioski dowodowe i tym samym okazał stronniczość. Sąd rozpoznał wniosek i go nie uwzględnił. Na kolejnym terminie oskarżony złożył identyczny w treści wniosek, powołując te same zdarzenia z poprzedniej rozprawy, jedynie inaczej je opisując. W takiej sytuacji, na podstawie art. 41a KPK, wniosek zostanie pozostawiony bez rozpoznania, a sędzia będzie mógł kontynuować rozprawę, ponieważ nie stosuje się tu art. 42 § 3 KPK.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że wystarczy inaczej zredagować pismo lub powołać inny przepis, aby wniosek został rozpoznany merytorycznie - liczy się tożsamość faktów, a nie forma. Drugim nieporozumieniem jest założenie, że każdy złożony wniosek o wyłączenie automatycznie wstrzymuje czynności sędziego; art. 41a KPK wprost wyłącza ten skutek dla wniosków powielających. Trzecim błędem jest utożsamianie pozostawienia bez rozpoznania z oddaleniem wniosku - to decyzja o charakterze formalnym, a nie ocena zasadności zarzutu. Warto też pamiętać, że przepis nie zamyka drogi do złożenia nowego wniosku, jeżeli pojawią się rzeczywiście nowe okoliczności faktyczne. W indywidualnej sprawie ocena tożsamości podstaw bywa sporna, dlatego warto skonsultować się z prawnikiem.