Art. 301.

Co stanowi przepis

Art. 301 KPK formułuje uprawnienie podejrzanego do tego, aby jego przesłuchanie w postępowaniu przygotowawczym odbyło się w obecności ustanowionego obrońcy. Warunkiem jest zgłoszenie żądania przez samego podejrzanego - organ procesowy nie ma obowiązku wzywać obrońcy z własnej inicjatywy, jeżeli takiego żądania nie było. Przepis mówi wprost o obrońcy "ustanowionym", a więc o adwokacie lub radcy prawnym, który już wcześniej został powołany do obrony (na podstawie upoważnienia do obrony albo wyznaczenia z urzędu). Druga część normy zawiera istotne ograniczenie: niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania, co oznacza, że czynność może zostać przeprowadzona mimo braku obrońcy na sali. Konstrukcja ta równoważy prawo do obrony z potrzebą sprawnego prowadzenia postępowania i zapobiega blokowaniu czynności przez celowe nieprzybycie pełnomocnika.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis dotyczy etapu postępowania przygotowawczego, prowadzonego przez policję, inne uprawnione organy lub prokuratora, i odnosi się do przesłuchania osoby, której przedstawiono zarzuty. Ma znaczenie zarówno przy pierwszym przesłuchaniu po ogłoszeniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów, jak i przy kolejnych czynnościach z udziałem podejrzanego. Aby art. 301 KPK zadziałał, podejrzany musi wyrazić żądanie - najlepiej wyraźnie i w sposób udokumentowany, na przykład przez wpisanie go do protokołu. Konieczne jest też, aby obrońca w ogóle był ustanowiony; sama chęć skorzystania z pomocy prawnika w przyszłości nie tworzy jeszcze obowiązku po stronie organu. Jeżeli obrońca został prawidłowo powiadomiony i nie stawił się, przesłuchanie może się odbyć bez jego udziału.

Przykład

Podejrzany zatrzymany w sprawie o oszustwo podpisuje upoważnienie do obrony dla adwokata i przy ogłoszeniu zarzutów oświadcza do protokołu, że żąda przesłuchania z udziałem obrońcy. Organ prowadzący postępowanie zawiadamia adwokata o terminie czynności, a ten przybywa i uczestniczy w przesłuchaniu, może zadawać pytania i składać oświadczenia do protokołu. Gdyby jednak adwokat nie przyszedł mimo prawidłowego zawiadomienia, przesłuchanie mogłoby zostać przeprowadzone bez niego, a podejrzanemu pozostawałoby prawo do odmowy składania wyjaśnień. Odmowa wyjaśnień jest samodzielnym uprawnieniem procesowym i nie wymaga uzasadnienia.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że przesłuchanie bez obrońcy jest zawsze nieważne - art. 301 KPK wprost przewiduje, że nieobecność obrońcy nie wstrzymuje czynności. Drugim jest założenie, że organ ma obowiązek odszukać i zapewnić obrońcę, choć przepis odnosi się do obrońcy już ustanowionego. Trzecim nieporozumieniem jest utożsamianie udziału obrońcy z prawem do udzielania odpowiedzi za podejrzanego - obrońca uczestniczy w czynności, lecz wyjaśnienia składa sam podejrzany. Warto też pamiętać, że żądanie powinno być zgłoszone czytelnie, bo późniejsze powoływanie się na nie bywa trudne dowodowo. W indywidualnej sprawie karnej warto skonsultować się z prawnikiem.