Art. 189.

Co stanowi przepis

Art. 189 KPK zawiera zamkniętą listę sytuacji, w których organ procesowy nie odbiera od świadka przyrzeczenia. Przyrzeczenie jest uroczystym oświadczeniem świadka, że będzie mówił prawdę i niczego nie zatai, i stanowi element wzmacniający wagę składanych zeznań. Przepis wskazuje cztery grupy przypadków: świadek nie ukończył 17 lat, istnieje uzasadnione podejrzenie, że z powodu zaburzeń psychicznych nie zdaje sobie należycie sprawy ze znaczenia przyrzeczenia, świadek jest osobą podejrzaną o popełnienie przestępstwa będącego przedmiotem postępowania albo pozostającego w ścisłym związku z czynem objętym postępowaniem lub został za to przestępstwo skazany, a także wtedy, gdy świadek był prawomocnie skazany za fałszywe zeznanie lub fałszywe oskarżenie. W każdej z tych sytuacji nie chodzi o możliwość wyboru: przepis ma charakter stanowczy i zakazuje odbierania przyrzeczenia.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 189 KPK stosuje się na etapie przesłuchania świadka, a więc zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i przed sądem, o ile w danym układzie procesowym przyrzeczenie w ogóle byłoby odbierane. Organ przesłuchujący powinien sam ocenić, czy zachodzi którakolwiek z wymienionych przesłanek, korzystając z danych o wieku świadka, informacji z akt oraz z własnych spostrzeżeń co do jego stanu. W punkcie drugim wystarczy uzasadnione podejrzenie dotyczące zaburzeń psychicznych, nie jest więc konieczne wcześniejsze rozstrzygnięcie tej kwestii opinią biegłego. W punktach trzecim i czwartym decydujące znaczenie mają relacja świadka do czynu objętego postępowaniem oraz jego wcześniejsza prawomocna karalność za fałszywe zeznanie lub oskarżenie.

Przykład

W sprawie o pobicie sąd przesłuchuje kilku świadków zdarzenia. Jednym z nich jest szesnastolatek, który widział przebieg zajścia z okna mieszkania; wobec niego sąd nie odbiera przyrzeczenia, ponieważ nie ukończył 17 lat, co nie oznacza, że jego zeznania są mniej istotne dowodowo. Kolejnym świadkiem jest osoba, wobec której w tej samej sprawie sformułowano podejrzenie udziału w zdarzeniu - także od niej przyrzeczenia się nie odbiera. Każdy z tych świadków mimo braku przyrzeczenia zostaje pouczony o obowiązkach i uprawnieniach związanych ze składaniem zeznań.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przekonanie, że zeznania złożone bez przyrzeczenia mają mniejszą wartość dowodową lub że sąd traktuje je jako niepewne. Art. 189 KPK nie różnicuje mocy dowodowej zeznań, lecz wskazuje wyłącznie, kiedy przyrzeczenia nie wolno odbierać. Mylące bywa też sądzenie, że brak przyrzeczenia zwalnia świadka z obowiązku mówienia prawdy - obowiązek ten wynika z innych przepisów i istnieje niezależnie od przyrzeczenia. Nieporozumieniem jest wreszcie rozszerzanie punktu czwartego na każdą wcześniejszą karalność; chodzi tam wyłącznie o prawomocne skazanie za fałszywe zeznanie lub fałszywe oskarżenie. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności konkretnego przesłuchania.