Art. 1.

Co dokładnie stanowi przepis. Art. 1 KPK ustanawia podstawową zasadę, zgodnie z którą postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu. Oznacza to, że Kodeks postępowania karnego jest głównym i wiążącym aktem prawnym regulującym tryb prowadzenia spraw karnych przed sądami powszechnymi oraz sądami szczególnymi, w tym wojskowymi. Przepis ten pełni funkcję deklaracji zakresu obowiązywania kodeksu, wskazując, że wszelkie czynności procesowe, od wszczęcia postępowania przygotowawczego aż po wydanie prawomocnego wyroku, muszą przebiegać zgodnie z regulacjami zawartymi w tej ustawie. Jest to przepis o charakterze ustrojowym, otwierający kodeks i nadający ton całej regulacji, podkreślający, że procedura karna nie jest dowolna, lecz sformalizowana i oparta na jednolitych zasadach. Warto zaznaczyć, że art. 1 nie tworzy nowych praw ani obowiązków dla stron postępowania, lecz wyznacza formalne ramy, w jakich te prawa i obowiązki będą później realizowane.

Kiedy przepis ma zastosowanie. Zastosowanie art. 1 KPK obejmuje wszystkie sprawy karne, które zgodnie z przepisami prawa należą do właściwości sądów, zarówno powszechnych, jak i szczególnych. Przepis znajduje zastosowanie od chwili wszczęcia postępowania przygotowawczego, poprzez etap sądowy, aż po postępowanie wykonawcze związane z egzekwowaniem orzeczonych kar i środków karnych. Dotyczy to zarówno spraw o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, jak i z oskarżenia prywatnego, o ile ostatecznie trafiają one do rozpoznania przez sąd. Przepis stosuje się niezależnie od rodzaju czynu zabronionego, ciężaru gatunkowego sprawy czy trybu postępowania, ponieważ kodeks przewiduje odrębne regulacje dla poszczególnych trybów, lecz wszystkie one mieszczą się w ramach wyznaczonych przez art. 1. Nie znajduje on natomiast zastosowania do postępowań, które z mocy odrębnych przepisów prowadzone są poza systemem sądownictwa karnego, chyba że przepisy szczególne odsyłają do stosowania kodeksu postępowania karnego.

Przykład zastosowania. Wyobraźmy sobie sytuację, w której policja zatrzymuje osobę podejrzaną o kradzież z włamaniem, a następnie prokurator wszczyna postępowanie przygotowawcze. Każda czynność podejmowana w tej sprawie, przesłuchanie podejrzanego, przeszukanie mieszkania, zastosowanie tymczasowego aresztowania czy w końcu skierowanie aktu oskarżenia do sądu, musi być przeprowadzona zgodnie z procedurami określonymi w Kodeksie postępowania karnego. Gdy sprawa trafi na wokandę, sąd rozpoznający ją również działa według reguł tego kodeksu, ustalając terminy rozpraw, sposób przeprowadzania dowodów oraz zasady wydania wyroku. To właśnie art. 1 KPK jest formalnym fundamentem, na którym opiera się cała ta procedura, ponieważ jednoznacznie wskazuje, że to ten kodeks reguluje postępowanie karne przed sądem.

Częste nieporozumienia. Osoby niezaznajomione z prawem czasem mylnie sądzą, że art. 1 KPK reguluje konkretne uprawnienia oskarżonego lub pokrzywdzonego, tymczasem przepis ten ma charakter porządkujący i nie przyznaje żadnych praw podmiotowych. Innym błędem jest przekonanie, że Kodeks postępowania karnego reguluje również postępowania w sprawach o wykroczenia, podczas gdy te kwestie normuje odrębny kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, choć w pewnym zakresie odsyła on do przepisów KPK. Mylone bywa też pojęcie właściwości sądów z właściwością innych organów, na przykład prokuratury, jednak art. 1 KPK odnosi się wprost do spraw należących do właściwości sądów, a postępowanie przygotowawcze prowadzone przez prokuraturę toczy się według tego samego kodeksu na mocy dalszych jego przepisów. Warto pamiętać, że interpretacja i stosowanie przepisów kodeksu w konkretnej sprawie bywa złożona, dlatego w indywidualnych sytuacjach warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.