Art. 749 KPC zawiera bardzo krótką, ale jednoznaczną normę: zabezpieczenie roszczeń pieniężnych przeciwko Skarbowi Państwa jest niedopuszczalne. Oznacza to, że sąd nie może udzielić zabezpieczenia, jeżeli uprawniony domaga się ochrony roszczenia o charakterze pieniężnym, a obowiązanym jest Skarb Państwa. Przepis nie uzależnia tego zakazu od wysokości roszczenia, rodzaju sprawy ani od tego, jak mocno uprawdopodobnione jest roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Jest to zatem bezwzględna przeszkoda formalna, którą sąd bierze pod uwagę z urzędu, bez potrzeby zgłaszania zarzutu przez stronę przeciwną. Ratio tego rozwiązania sprowadza się do założenia, że Skarb Państwa jest podmiotem wypłacalnym, a więc nie zachodzi ryzyko, iż wykonanie przyszłego orzeczenia okaże się niemożliwe lub utrudnione.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 749 KPC znajduje zastosowanie wtedy, gdy spełnione są łącznie dwie przesłanki: roszczenie ma charakter pieniężny oraz kierowane jest przeciwko Skarbowi Państwa, czyli państwu występującemu w obrocie cywilnoprawnym poprzez odpowiednie jednostki organizacyjne (stationes fisci). Chodzi tu o sytuacje, w których pozwanym lub obowiązanym w postępowaniu zabezpieczającym jest właśnie Skarb Państwa, a nie inna osoba prawna. Przepis dotyczy zarówno zabezpieczenia udzielanego przed wszczęciem postępowania, jak i w jego toku. Zakaz odnosi się do roszczeń pieniężnych, a więc takich, których przedmiotem jest zapłata określonej sumy, na przykład odszkodowania, zadośćuczynienia, zwrotu nienależnego świadczenia czy wynagrodzenia z umowy.

Przykład

Przedsiębiorca wykonał roboty budowlane na rzecz jednostki reprezentującej Skarb Państwa i nie otrzymał wynagrodzenia. Przed wytoczeniem powództwa składa wniosek o zabezpieczenie roszczenia o zapłatę przez zajęcie rachunku bankowego obowiązanego, obawiając się o skuteczność przyszłej egzekucji. Sąd, stosując art. 749 KPC, odrzuci możliwość udzielenia takiego zabezpieczenia, ponieważ roszczenie jest pieniężne, a obowiązanym jest Skarb Państwa. Przedsiębiorca może natomiast normalnie dochodzić zapłaty w procesie i po uzyskaniu prawomocnego orzeczenia realizować je w trybie przewidzianym dla należności od Skarbu Państwa.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest utożsamianie Skarbu Państwa z każdym podmiotem publicznym. Zakaz z art. 749 KPC nie obejmuje jednostek samorządu terytorialnego, spółek z udziałem państwa ani innych państwowych osób prawnych mających odrębną osobowość prawną. Drugie nieporozumienie polega na przyjmowaniu, że przepis wyłącza wszelkie zabezpieczenie wobec państwa - dotyczy on wyłącznie roszczeń pieniężnych, a nie roszczeń niepieniężnych. Trzecim błędem jest przekonanie, że skoro zabezpieczenie jest niedopuszczalne, to samo roszczenie nie może być dochodzone; art. 749 KPC nie ogranicza prawa do sądu, lecz jedynie środek tymczasowej ochrony. Zdarza się też, że wnioskodawcy próbują obejść zakaz, wskazując jako obowiązanego jednostkę organizacyjną zamiast Skarbu Państwa, co nie zmienia oceny prawnej.

W sprawie indywidualnej, zwłaszcza przy ocenie, kto jest właściwym obowiązanym i jaki charakter ma roszczenie, warto skonsultować się z prawnikiem.

To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można zabezpieczyć roszczenie o zapłatę przeciwko Skarbowi Państwa?

Nie. Art. 749 KPC wprost stanowi, że zabezpieczenie roszczeń pieniężnych przeciwko Skarbowi Państwa jest niedopuszczalne, niezależnie od okoliczności sprawy.

Czy zakaz obejmuje gminy i spółki Skarbu Państwa?

Nie. Przepis dotyczy wyłącznie Skarbu Państwa. Jednostki samorządu terytorialnego oraz spółki i inne państwowe osoby prawne mają odrębną podmiotowość i zakaz ich nie obejmuje.

Czy art. 749 KPC wyłącza też zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych?

Nie. Norma odnosi się tylko do roszczeń pieniężnych. Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych podlega ogólnym zasadom postępowania zabezpieczającego.

Dlaczego ustawodawca wyłączył zabezpieczenie wobec Skarbu Państwa?

Przyjmuje się, że Skarb Państwa jest podmiotem wypłacalnym, więc nie zachodzi ryzyko, iż wykonanie przyszłego orzeczenia okaże się niemożliwe lub istotnie utrudnione.

Czy sąd bada ten zakaz z urzędu?

Tak. Jest to bezwzględna przeszkoda procesowa, którą sąd uwzględnia niezależnie od stanowiska stron. W konkretnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem.

Obserwuj zmiany tego artykułu

Powiadomimy Cię, gdy pojawią się nowe orzeczenia lub nowelizacje.

Potrzebujesz analizy tego przepisu w konkretnej sprawie?

Odpowiedź z powołaniem przepisów i sygnatur orzeczeń, każdą pozycję sprawdzisz w źródle.

Zapytaj o art. 749

← Wróć do pełnej ustawy