Art. 678.

Co stanowi przepis

Art. 678 KPC reguluje szczególną sytuację, w której podstawa całego postępowania spadkowego okazuje się nieaktualna, ponieważ osoba uznana za zmarłą albo osoba, której zgon stwierdzono postanowieniem sądu, w rzeczywistości nie zmarła. Przepis nakazuje sądowi spadku uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli wcześniej uchylone zostało postanowienie o uznaniu tej osoby za zmarłą lub o stwierdzeniu jej zgonu. Sąd działa tu z urzędu, a więc nie musi czekać na wniosek spadkobierców, wierzycieli ani samej osoby, której dotyczyło uchylone postanowienie. Reguła ta obejmuje zarówno orzeczenia sądowe stwierdzające nabycie spadku, jak i notarialne akty poświadczenia dziedziczenia, o ile zostały zarejestrowane. Jej istotą jest przywrócenie stanu zgodnego z rzeczywistością: skoro nie było otwarcia spadku, nie może istnieć dokument potwierdzający dziedziczenie po żyjącej osobie.

Kiedy ma zastosowanie

Zastosowanie art. 678 KPC wymaga spełnienia dwóch warunków. Po pierwsze, wcześniej musiało dojść do stwierdzenia nabycia spadku przez sąd albo do zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza. Po drugie, orzeczenie stanowiące podstawę przyjęcia, że dana osoba nie żyje, czyli postanowienie o uznaniu za zmarłego lub o stwierdzeniu zgonu, musiało zostać uchylone we właściwym trybie. Przepis nie dotyczy natomiast sytuacji, w której spadkodawca faktycznie zmarł, a jedynie kwestionowany jest krąg spadkobierców lub udziały - tym zajmują się inne przepisy o zmianie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Sądem właściwym jest sąd spadku, czyli sąd, który prowadził lub byłby właściwy dla postępowania spadkowego.

Przykład

Mężczyzna zaginął podczas podróży zagranicznej i po upływie wymaganego okresu sąd uznał go za zmarłego. Rodzina przeprowadziła postępowanie spadkowe i uzyskała postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, na podstawie którego dokonano wpisów w księdze wieczystej mieszkania. Po kilku latach mężczyzna wrócił do kraju, a sąd - po wykazaniu, że żyje - uchylił postanowienie o uznaniu go za zmarłego. W takiej sytuacji sąd spadku, działając z urzędu na podstawie art. 678 KPC, uchyla postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, co otwiera drogę do uporządkowania stanu prawnego majątku i wpisów w rejestrach.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest przekonanie, że po powrocie osoby uznanej za zmarłą wystarczy samo uchylenie postanowienia o uznaniu za zmarłego, a dokumenty spadkowe automatycznie tracą moc. Tak nie jest - konieczne jest odrębne uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Drugim nieporozumieniem jest sądzenie, że akt notarialny poświadczający dziedziczenie pozostaje nienaruszony, ponieważ nie pochodzi od sądu; przepis wyraźnie obejmuje także taki akt. Trzecim błędem jest oczekiwanie, że uchylenie automatycznie rozstrzyga wszystkie kwestie majątkowe, na przykład zwrot rozdysponowanych rzeczy lub kwot - te rozliczenia następują według przepisów prawa materialnego i mogą wymagać osobnego postępowania. Warto też pamiętać, że działanie sądu z urzędu nie wyklucza aktywności zainteresowanych, którzy mogą zawiadomić sąd o uchyleniu wcześniejszego postanowienia. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, ponieważ skutki majątkowe takiej sytuacji bywają złożone.