Art. 648.

Co stanowi przepis

Art. 648 KPC reguluje sytuację, w której sąd poweźmie wiadomość, że testament spadkodawcy znajduje się u konkretnej osoby, a osoba ta nie złożyła go dobrowolnie. Zgodnie z § 1 sąd najpierw wysłuchuje tę osobę, a następnie wydaje z urzędu postanowienie nakazujące jej złożenie testamentu w wyznaczonym terminie. Kluczowe jest to, że sąd działa z urzędu - nie musi czekać na wniosek spadkobiercy ani innego zainteresowanego, wystarczy, że dysponuje informacją o miejscu przechowywania dokumentu. Postanowienie ma charakter władczy i określa konkretny termin, w którym testament ma trafić do sądu. Paragraf 2 przewiduje środek zaskarżenia: na postanowienie sądu w przedmiocie złożenia testamentu przysługuje zażalenie, co dotyczy zarówno rozstrzygnięcia nakazującego złożenie dokumentu, jak i odmowy wydania takiego nakazu.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się w postępowaniu spadkowym, gdy istnieje uzasadnione przypuszczenie, że testament jest w posiadaniu określonej osoby. Może to być członek rodziny, znajomy spadkodawcy, osoba prowadząca jego sprawy, a także podmiot, któremu spadkodawca powierzył dokument na przechowanie. Warunkiem wydania postanowienia jest uprzednie wysłuchanie tej osoby - sąd nie powinien nakazywać złożenia testamentu bez umożliwienia jej wypowiedzenia się co do tego, czy dokument rzeczywiście posiada. Art. 648 KPC ma zapewnić, aby wola spadkodawcy została ujawniona i mogła podlegać otwarciu i ogłoszeniu, a nie pozostawała w prywatnych rękach.

Przykład

Po śmierci pana Jana jego córka składa do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i informuje, że ojciec sporządził testament, który przekazał na przechowanie swojemu sąsiadowi. Sąd wzywa sąsiada i wysłuchuje go co do posiadania dokumentu. Sąsiad przyznaje, że przechowuje kopertę z testamentem, lecz zwleka z jej przekazaniem, obawiając się konfliktu w rodzinie. W tej sytuacji sąd na podstawie art. 648 § 1 KPC wydaje z urzędu postanowienie nakazujące złożenie testamentu w wyznaczonym terminie, a sąsiad, jeśli kwestionuje to rozstrzygnięcie, może wnieść zażalenie zgodnie z § 2.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że sąd może działać dopiero po formalnym wniosku spadkobiercy - przepis wyraźnie mówi o działaniu z urzędu. Drugim jest założenie, że osoba przechowująca testament może swobodnie decydować, komu i kiedy go wyda; obowiązek złożenia dokumentu w sądzie nie zależy od jej oceny sytuacji rodzinnej. Trzecim nieporozumieniem bywa mylenie postanowienia z art. 648 KPC z samym otwarciem i ogłoszeniem testamentu, które są odrębnymi czynnościami następującymi po złożeniu dokumentu. Wreszcie zdarza się przeoczenie, że zażalenie przysługuje na postanowienie w przedmiocie złożenia testamentu, a więc także wtedy, gdy sąd odmawia wydania nakazu. W indywidualnej sprawie spadkowej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności konkretnego przypadku.