Co dokładnie stanowi przepis
Art. 544 KPC rozstrzyga dwie kwestie porządkowe dotyczące spraw o ubezwłasnowolnienie. Po pierwsze, w § 1 przesądza właściwość rzeczową: sprawy te należą do właściwości sądów okręgowych, a nie sądów rejonowych, które co do zasady rozpoznają większość spraw w postępowaniu nieprocesowym. Po drugie, w § 2 wskazuje właściwość miejscową: właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Dopiero gdy takiego miejsca zamieszkania nie da się ustalić, przepis przewiduje kryterium zastępcze, czyli miejsce pobytu tej osoby. Punktem odniesienia jest zatem zawsze sytuacja uczestnika, o którego ubezwłasnowolnienie chodzi, a nie miejsce zamieszkania wnioskodawcy.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis stosuje się od momentu złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe, ponieważ decyduje o tym, do którego sądu wniosek należy skierować. Ma znaczenie także wtedy, gdy sąd bada z urzędu swoją właściwość i stwierdza, że sprawa powinna zostać rozpoznana przez inny sąd okręgowy. Art. 544 KPC nie reguluje natomiast przesłanek materialnych ubezwłasnowolnienia ani przebiegu postępowania dowodowego - te wynikają z Kodeksu cywilnego i z dalszych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Kryterium miejsca zamieszkania jest oceniane według stanu istniejącego w chwili wszczęcia postępowania. Kryterium miejsca pobytu ma charakter pomocniczy i wchodzi w grę wyłącznie wtedy, gdy miejsca zamieszkania w ogóle nie można wskazać.
Przykład
Rodzina osoby dorosłej, która wskutek poważnej choroby nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw, rozważa złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie. Wnioskodawcy mieszkają w innym mieście niż osoba chora, która na stałe zamieszkuje w miejscowości położonej w okręgu innego sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 KPC wniosek należy złożyć do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy, a nie dla miejsca zamieszkania rodziny. Gdyby okazało się, że osoba ta nie ma ustalonego miejsca zamieszkania, ponieważ od dłuższego czasu przebywa w placówce opiekuńczej bez zamiaru stałego pobytu gdzie indziej, właściwy będzie sąd miejsca jej faktycznego pobytu.
Częste nieporozumienia
Najczęstszym błędem jest kierowanie wniosku do sądu rejonowego, ponieważ wiele spraw rodzinnych i opiekuńczych rozpoznają właśnie te sądy - art. 544 § 1 KPC wprowadza tu wyjątek na rzecz sądów okręgowych. Drugi typowy błąd polega na przyjmowaniu za punkt odniesienia adresu wnioskodawcy albo adresu zameldowania, podczas gdy przepis mówi o miejscu zamieszkania, czyli o miejscu faktycznego przebywania z zamiarem stałego pobytu. Zdarza się też mylenie miejsca zamieszkania z miejscem pobytu i powoływanie się na to drugie kryterium mimo istnienia ustalonego miejsca zamieszkania. Warto pamiętać, że skierowanie wniosku do niewłaściwego sądu nie powoduje jego odrzucenia, lecz przekazanie sprawie właściwemu sądowi, co jednak wydłuża postępowanie. W konkretnej sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
