Art. 53¹.

Co stanowi przepis

Art. 53(1) KPC wskazuje trzy sytuacje, w których wniosek o wyłączenie sędziego jest z góry niedopuszczalny, czyli nie podlega merytorycznemu rozpoznaniu. Pierwsza to wniosek oparty wyłącznie na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach - a więc na tym, że sąd dopuścił jeden dowód, a inny pominął. Druga to wniosek złożony po raz kolejny co do tego samego sędziego z powołaniem tych samych okoliczności, a więc powielający argumentację już wcześniej przedstawioną. Trzecia dotyczy sędziego, który nie jest członkiem składu orzekającego w danej sprawie. Paragraf 2 przewiduje, że taki wniosek, jak również pisma związane z jego wniesieniem, pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności, a stronę zawiadamia się o tym tylko raz - przy złożeniu pierwszego pisma. Jeżeli wniosek zgłoszono ustnie, przewodniczący zawiadamia stronę o jego bezskuteczności (§ 3).

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się w toku postępowania cywilnego, gdy strona lub uczestnik składa wniosek o wyłączenie sędziego. Sąd w pierwszej kolejności bada, czy wniosek nie mieści się w katalogu z § 1 - dopiero brak takiej przeszkody otwiera drogę do oceny, czy zachodzą przesłanki wyłączenia. Kluczowe jest słowo "wyłącznie" w pkt 1: jeżeli strona poza decyzjami dowodowymi wskazuje inne okoliczności, na przykład relacje sędziego ze stroną, wniosek nie jest niedopuszczalny na tej podstawie. Punkt 2 wymaga tożsamości sędziego i tożsamości powołanych okoliczności - nowe, wcześniej niepodnoszone fakty pozwalają na ponowne rozpoznanie wniosku. Punkt 3 ma zastosowanie wtedy, gdy strona żąda wyłączenia sędziego, który w ogóle nie orzeka w jej sprawie.

Przykład

Powód w sprawie o zapłatę uważa, że sąd niesłusznie oddalił jego wniosek o powołanie biegłego, i składa wniosek o wyłączenie sędziego, powołując się tylko na tę decyzję. Wniosek jest niedopuszczalny na podstawie art. 53(1) § 1 pkt 1 KPC, ponieważ opiera się wyłącznie na rozstrzygnięciu o dowodach. Sąd pozostawia go w aktach bez dalszych czynności i zawiadamia o tym powoda. Gdy powód składa kolejne, identycznie uzasadnione pisma dotyczące tego samego sędziego, nie otrzyma już odrębnych zawiadomień, bo ustawa przewiduje tylko jedno powiadomienie - przy pierwszym piśmie.

Częste nieporozumienia

Często zakłada się, że każda niekorzystna decyzja procesowa świadczy o stronniczości sędziego - z art. 53(1) KPC wynika co innego, bo decyzje dowodowe kontroluje się środkami zaskarżenia, a nie wnioskiem o wyłączenie. Mylne jest też przekonanie, że brak reakcji sądu oznacza przeoczenie pisma; pozostawienie w aktach jest tu przewidzianym przez ustawę sposobem załatwienia sprawy. Nieporozumieniem bywa również sądzenie, że powtórzenie wniosku innymi słowami czyni go dopuszczalnym - liczy się tożsamość okoliczności, a nie sformułowań. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy podnoszone okoliczności mogą uzasadniać wyłączenie sędziego.