Art. 509¹.

Co dokładnie stanowi przepis

Art. 509(1) KPC wskazuje zakres, w jakim czynności sądowe w wybranych rodzajach postępowań cywilnych może wykonywać referendarz sądowy, a więc urzędnik sądowy, który nie jest sędzią, ale został wyposażony w kompetencje do samodzielnego podejmowania określonych rozstrzygnięć. Zgodnie z § 1 referendarz może wykonywać czynności w postępowaniu wieczystoksięgowym, czyli w sprawach dotyczących ksiąg wieczystych. Paragraf 2 pozwala mu działać w postępowaniach dotyczących rejestrów i ewidencji prowadzonych przez sądy, jednak z wyraźnym wyłączeniem przygotowania i prowadzenia rozprawy, odmowy wpisu partii politycznej do ewidencji, wykreślenia takiego wpisu oraz zawieszenia wydawania dziennika lub czasopisma. Paragraf 3 dopuszcza czynności w sprawach z zakresu prawa spadkowego, ale bez prowadzenia rozprawy, zabezpieczenia spadku i przesłuchania świadków testamentu ustnego, a § 4 - czynności w sprawach depozytowych, z wyjątkiem spraw o stwierdzenie likwidacji niepodjętego depozytu. Paragraf 5 przesądza natomiast, że do orzeczeń co do istoty sprawy wydawanych przez referendarza nie stosuje się art. 398(22) § 4 KPC.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis znajduje zastosowanie zawsze wtedy, gdy sąd rozpoznaje sprawę należącą do jednej z czterech wymienionych kategorii: wieczystoksięgową, rejestrową lub ewidencyjną, spadkową albo depozytową. Ma on charakter kompetencyjny - nie tworzy nowych uprawnień stron, lecz określa, kto w sądzie może daną czynność wykonać. O tym, czy sprawą zajmie się sędzia, czy referendarz, decyduje organizacja pracy sądu w granicach wyznaczonych przez art. 509(1) KPC. Wyliczone w przepisie wyłączenia mają charakter zamknięty i oznaczają, że w tych właśnie sytuacjach czynność musi podjąć sędzia. Dotyczy to zwłaszcza czynności wymagających bezpośredniego kontaktu z uczestnikami postępowania, jak prowadzenie rozprawy czy przesłuchanie świadków testamentu ustnego.

Przykład

Właściciel mieszkania spłacił kredyt hipoteczny i składa do sądu wieczystoksięgowego wniosek o wykreślenie hipoteki wraz z oświadczeniem banku. Wniosek trafia do wydziału ksiąg wieczystych, gdzie rozpoznaje go referendarz sądowy, ponieważ § 1 art. 509(1) KPC pozwala mu wykonywać czynności w tym postępowaniu. Referendarz bada dokumenty i wydaje wpis wykreślający hipotekę. Gdyby ten sam wnioskodawca prowadził sprawę spadkową, w której konieczne byłoby przesłuchanie świadków testamentu ustnego, tę czynność musiałby wykonać sędzia.

Częste nieporozumienia

Częstym błędem jest przekonanie, że rozstrzygnięcie referendarza jest "mniej ważne" niż orzeczenie sędziego - w granicach jego kompetencji ma ono taką samą moc. Drugim nieporozumieniem jest uznawanie, że skoro referendarz może działać w sprawach spadkowych czy rejestrowych, to może wykonać w nich każdą czynność; przepis wprost wymienia wyjątki. Mylące bywa też utożsamianie spraw depozytowych z likwidacją niepodjętego depozytu, która została z kompetencji referendarza wyłączona. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.