Art. 45.

Co stanowi przepis

Art. 45 KPC reguluje sytuację wyjątkową, w której przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o właściwości miejscowej nie pozwalają wskazać sądu, przed którym powinno toczyć się postępowanie. Zgodnie z § 1, jeżeli w świetle okoliczności konkretnej sprawy nie da się ustalić właściwości miejscowej na podstawie przepisów kodeksu, sąd właściwy oznacza Sąd Najwyższy. Jest to rozwiązanie o charakterze uzupełniającym: nie tworzy nowej reguły właściwości, lecz pozwala usunąć lukę, która uniemożliwiałaby rozpoznanie sprawy. Paragraf 2 wskazuje, kto inicjuje tę procedurę - z wnioskiem o oznaczenie sądu występuje ten sąd, do którego wpłynął pozew. Powód nie musi więc sam kierować odrębnego pisma do Sądu Najwyższego, bo obowiązek ten spoczywa na sądzie. Dzięki temu przepis realizuje prawo do sądu: żadna sprawa cywilna nie powinna pozostać bez sądu zdolnego ją rozpoznać.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 45 KPC wchodzi w grę dopiero wtedy, gdy zawiodą wszystkie zwykłe reguły ustalania właściwości miejscowej - właściwość ogólna według miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego, właściwość przemienna oraz właściwość wyłączna. Typowo dotyczy to sytuacji, w których miejsce zamieszkania lub pobytu pozwanego w Polsce nie jest znane ani możliwe do ustalenia, a jednocześnie żaden inny łącznik przewidziany w kodeksie nie wskazuje konkretnego sądu. Przepis nie dotyczy właściwości rzeczowej, czyli tego, czy sprawę rozpozna sąd rejonowy czy okręgowy - te kwestie rozstrzyga się na podstawie odrębnych przepisów. Nie służy też do rozstrzygania sporów kompetencyjnych między sądami, które mają własną podstawę prawną. Warunkiem zastosowania art. 45 KPC jest rzeczywista niemożność ustalenia właściwości, a nie jedynie trudność dowodowa czy wątpliwość powoda.

Przykład

Powód zamierza pozwać osobę, która wyprowadziła się z ostatniego znanego adresu, wymeldowała się i której aktualne miejsce zamieszkania ani pobytu nie jest znane. Sprawa nie należy do kategorii objętych właściwością wyłączną, nie dotyczy też nieruchomości ani wykonania umowy w określonym miejscu, więc żaden przepis o właściwości przemiennej nie wskazuje konkretnego sądu. Pozew trafia do sądu wybranego przez powoda, a ten po analizie stwierdza, że w okolicznościach sprawy nie da się ustalić właściwości miejscowej. Zgodnie z art. 45 § 2 KPC sąd ten występuje do Sądu Najwyższego o oznaczenie sądu, przed który należy wytoczyć powództwo, a po otrzymaniu rozstrzygnięcia sprawa toczy się przed sądem wskazanym.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że to powód powinien samodzielnie zwrócić się do Sądu Najwyższego - przepis wyraźnie nakłada ten obowiązek na sąd, do którego wpłynął pozew. Drugim jest traktowanie art. 45 KPC jako wygodnego sposobu na wybór dogodnego sądu; przepis nie daje takiej swobody i stosuje się go tylko przy rzeczywistej luce. Trzecim nieporozumieniem jest mylenie niemożności ustalenia właściwości z brakiem danych adresowych, które można uzyskać w toku postępowania. Warto też pamiętać, że oznaczenie sądu nie przesądza o zasadności roszczenia ani o rzeczowej właściwości sądu. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.