Art. 42 Kodeksu postępowania cywilnego reguluje szczególną zasadę właściwości miejscowej sądu w sprawach dotyczących stosunków prawnych między rodzicami a dziećmi oraz między przysposabiającym a przysposobionym. Przepis stanowi, że powództwo z tych stosunków wytacza się wyłącznie przed sąd miejsca zamieszkania powoda, pod warunkiem że nie zachodzą podstawy do ustalenia właściwości na ogólnych zasadach. W praktyce oznacza to, że dla spraw dotyczących relacji rodzinnych w zakresie wymienionym w art. 42 KPC nie można dowolnie wybierać sądu, lecz powód musi skierować sprawę do sądu, który znajduje się w miejscu jego zamieszkania. Taka regulacja ma na celu uproszczenie i ujednolicenie procesu sądowego w zakresie sporów rodzinnych, zwiększając dostępność i wygodę dla powoda. Zasadę tę należy stosować w sytuacji, gdy właściwość ogólna, czyli na przykład właściwość sądu miejsca zamieszkania pozwanego, nie występuje albo nie znajduje potwierdzenia w okolicznościach sprawy.
Przepis znajdzie zastosowanie szczególnie w sytuacjach, gdy powód, będący rodzicem, wnosi pozew przeciwko dziecku lub odwrotnie, albo gdy przysposabiający lub przysposobiony decyduje się na wytoczenie powództwa względem drugiej strony. Kluczowe jest tu to, że powód powinien kierować sprawę do sądu miejsca swojego zamieszkania, co ma przyspieszyć i ułatwić procedurę sądową, ograniczając rozproszenie spraw rodzinnych do licznych sądów w różnych rejonach. Warunkiem jest jednak brak podstaw do zastosowania właściwości ogólnej, co oznacza, że jeśli ogólne przepisy pozwalają na wytoczenie powództwa w innym sądzie (np. według miejsca zamieszkania pozwanego), to stosuje się te zasady, a nie zasady art. 42 KPC.
Przykładowo wyobraźmy sobie sytuację, w której ojciec wnosi powództwo o uregulowanie kontaktów z dzieckiem. Mieszka on w Warszawie, dziecko wraz z matką mieszka w Krakowie. Zgodnie z art. 42 KPC, jeśli nie ma podstaw do właściwości ogólnej np. miejsca zamieszkania pozwanego, powództwo należy wytoczyć przed sądem w Warszawie. To ułatwia ojcu prowadzenie sprawy, gdyż sąd jest zlokalizowany tam, gdzie sam mieszka. Taka regulacja zapobiega również sytuacji, że sprawa musi być prowadzona w różnych sądach na terenie całego kraju, co byłoby niewygodne i utrudniało dochodzenie praw.
Jednym z częstych nieporozumień przy stosowaniu art. 42 KPC jest mylenie właściwości miejscowej względem powoda z właściwością ogólną sądu względem pozwanego. Ważne jest, aby sprawdzić, czy przepisy ogólne dają możliwość kierowania powództwa do innego sądu, bo tylko w braku takiego uprawnienia stosuje się właściwość z art. 42. Innym błędem jest przyjmowanie, że przepis ten dotyczy także innych relacji rodzinnych niż te wyraźnie wymienione – np. między rodzeństwem, co jest nieprawidłowe. Ponadto, czasem ludzie nie zdają sobie sprawy z konieczności ustalenia faktycznego miejsca zamieszkania powoda, które decyduje o właściwości sądu w tych sprawach. Z tych powodów, przed podjęciem działań procesowych w konkretnej sprawie rodzinnej, warto skonsultować się z prawnikiem, aby prawidłowo określić właściwość sądu i uniknąć odrzucenia powództwa z przyczyn formalnych.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
