Art. 302 Kodeksu postępowania cywilnego zawiera regulacje dotyczące przesłuchania stron w procesie cywilnym w sytuacjach wyjątkowych. Zgodnie z § 1, gdy z przyczyn faktycznych lub prawnych możliwe jest przesłuchanie tylko jednej ze stron co do okoliczności spornych, sąd ma obowiązek rozważyć, czy dowód taki należy uwzględnić, czy też całkowicie pominąć. Ponadto przepis ten przewiduje odpowiedzialność sądu także w przypadku, gdy druga strona lub niektórzy współuczestnicy postępowania nie stawią się na przesłuchanie lub odmówią zeznań. W ten sposób norma zabezpiecza przed oparciem orzeczenia na jednostronnych i potencjalnie niewiarygodnych dowodach.
Przepis ma zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy realna jest sytuacja przesłuchania tylko jednej strony postępowania. Może to wynikać zarówno z obiektywnych przeszkód faktycznych, jak np. niemożność stawienia się strony z powodu choroby, jak i przyczyn prawnych, np. szczególnych uprawnień procesowych lub sytuacji prawno-osobowych stron. Zasadniczo przesłuchanie jednej strony co do okoliczności spornych stanowi wyjątek od reguły równości stron i wymaga osądzenia przez sąd, który powinien ocenić wiarygodność takiego dowodu. § 2 natomiast dotyczy specjalnej kategorii podmiotów – osób pozostających pod władzą rodzicielską, opieką lub kuratelą – wskazując, że przesłuchanie może obejmować zarówno tę osobę, jak i jej przedstawiciela ustawowego, albo oboje jednocześnie.
Praktyczny przykład zastosowania art. 302 KPC może mieć miejsce w sprawie o zapłatę, gdzie pozwany nie stawił się na rozprawę i nie złożył żadnych wyjaśnień. Sąd może wtedy rozważyć przesłuchanie powoda, który jedynie twierdzi o istnieniu zobowiązania. Jednak przed wykorzystaniem takiego dowodu powinien ocenić, czy jego wiarygodność nie budzi wątpliwości i czy brak zeznań drugiej strony nie wpływa na obiektywizm procesu. W innym przypadku, gdy stroną jest niepełnoletni pod opieką, sąd zdecyduje, czy przesłucha samego niepełnoletniego, jego opiekuna, czy oboje, co pozwala lepiej poznać okoliczności i chronić interes podopiecznego.
Częste błędy przy stosowaniu art. 302 KPC dotyczą między innymi pomijania konieczności oceny wiarygodności dowodu pochodzącego od jednej strony. Niekiedy sądy zbyt łatwo przyjmują zeznania bez drugiej strony, co może prowadzić do niepełnej analizy sprawy i niesprawiedliwych rozstrzygnięć. Innym problemem jest niejasne stosowanie zasad przesłuchania osób pod opieką, zwłaszcza jeśli nie uwzględnia się roli przedstawiciela ustawowego lub nie przesłuchuje się obojga wtedy, gdy jest to zasadne dla pełnej oceny sytuacji. Ważne jest, aby stosować normę z uwzględnieniem zasad rzetelności i przeciwdziałania jednostronności dowodu. W przypadku indywidualnej sprawy wskazane jest skonsultowanie się z prawnikiem, aby właściwie ocenić zastosowanie przepisu i zabezpieczyć swoje prawa procesowe.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
