Art. 276.

Co stanowi przepis

Art. 276 KPC reguluje konsekwencje, jakie ponosi świadek, który bez uzasadnionej podstawy odmawia złożenia zeznań albo odmawia złożenia przyrzeczenia. Zgodnie z § 1 sąd w takiej sytuacji skazuje świadka na grzywnę, przy czym musi to poprzedzić wysłuchanie obecnych stron co do zasadności odmowy. Oznacza to, że decyzja nie zapada automatycznie: sąd najpierw ocenia, czy powołana przez świadka przyczyna odmowy rzeczywiście istnieje i czy mieści się w granicach dopuszczonych przez przepisy o odmowie zeznań lub odpowiedzi na pytanie. Paragraf 2 przewiduje dodatkowy, surowszy środek: niezależnie od grzywny sąd może nakazać aresztowanie świadka na czas nieprzekraczający tygodnia. Areszt ma charakter przymuszający, a nie karny w ścisłym znaczeniu, dlatego sąd uchyla go, jeżeli świadek złoży zeznanie lub przyrzeczenie albo jeżeli sprawę ukończono w instancji, w której dowód z tego świadka został dopuszczony.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Przepis stosuje się wyłącznie wtedy, gdy odmowa jest nieuzasadniona, czyli gdy świadek nie może powołać się na przysługujące mu ustawowe uprawnienie, na przykład na bliskie pokrewieństwo ze stroną albo na ochronę tajemnicy zawodowej w zakresie przewidzianym w przepisach. Warunkiem zastosowania sankcji jest prawidłowe wezwanie świadka i jego stawiennictwo, a następnie odmowa złożenia zeznań lub przyrzeczenia przed sądem. Sąd ma obowiązek wysłuchać obecne strony, co daje im możliwość przedstawienia argumentów za lub przeciw uznaniu odmowy za zasadną. Areszt z § 2 jest środkiem fakultatywnym, stosowanym wtedy, gdy sama grzywna okazuje się nieskuteczna lub gdy postawa świadka wskazuje na uporczywe uchylanie się od obowiązku.

Przykład

W sprawie o zapłatę sąd wzywa byłego pracownika pozwanej spółki jako świadka na okoliczność treści ustnych ustaleń między stronami. Świadek stawia się, ale oświadcza, że nie będzie zeznawał, ponieważ obawia się utraty dobrych relacji z byłym pracodawcą. Sąd wysłuchuje stanowisk powoda i pozwanego, uznaje, że taka przyczyna nie mieści się w ustawowych podstawach odmowy zeznań, i na podstawie art. 276 § 1 KPC skazuje świadka na grzywnę. Gdy świadek nadal odmawia, sąd może dodatkowo nakazać jego aresztowanie na okres do tygodnia, a areszt uchyli natychmiast po złożeniu przez niego zeznania.

Częste nieporozumienia

Błędem jest przekonanie, że świadek może odmówić zeznań z dowolnego powodu, na przykład z uwagi na brak czasu, niechęć do stron czy obawę przed niewygodną sytuacją. Innym nieporozumieniem jest traktowanie aresztu z § 2 jako kary pozbawienia wolności o charakterze prawnokarnym; jest to środek przymusu, który traci rację bytu z chwilą złożenia zeznania lub przyrzeczenia. Mylne bywa też założenie, że grzywna wyklucza areszt - przepis wyraźnie dopuszcza zastosowanie obu środków. Warto pamiętać, że ocena zasadności odmowy zawsze należy do sądu, a nie do samego świadka. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni, czy powołana podstawa odmowy zeznań jest uzasadniona.