Art. 189¹.

Co stanowi przepis

Art. 189(1) KPC rozszerza krąg podmiotów, którym przysługuje uprawnienie przewidziane w art. 189 KPC, czyli możliwość wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego albo prawa. Zgodnie z tym przepisem takie uprawnienie ma również organ podatkowy. Ustawodawca obwarował je jednak dwoma warunkami: powództwo może zostać wytoczone w toku prowadzonego postępowania oraz tylko wtedy, gdy ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny skutków podatkowych. Konstrukcja ta oznacza, że organ podatkowy nie musi wykazywać interesu prawnego w rozumieniu art. 189 KPC w taki sposób, jak czyni to zwykły powód - jego legitymację wyznacza wprost przesłanka niezbędności ustalenia dla oceny skutków podatkowych. Sprawa toczy się przed sądem cywilnym, mimo że jej tłem jest postępowanie o charakterze podatkowym.

Kiedy przepis ma zastosowanie

Art. 189(1) KPC znajduje zastosowanie wtedy, gdy prawidłowe rozstrzygnięcie kwestii podatkowej zależy od uprzedniego wyjaśnienia, czy określony stosunek cywilnoprawny istnieje, czy też nie. Chodzi o sytuacje, w których między stronami czynności cywilnoprawnej i organem powstaje spór co do samego bytu prawnego umowy, prawa lub innego stosunku prawnego, a nie wyłącznie co do jego kwalifikacji podatkowej. Przepis wymaga, aby postępowanie było w toku - uprawnienie nie służy zatem do inicjowania sporów w oderwaniu od konkretnej, prowadzonej sprawy. Kluczowa jest przesłanka niezbędności: samo ułatwienie pracy organu nie wystarczy, ustalenie musi być rzeczywiście konieczne dla oceny skutków podatkowych. Powództwo wytacza organ podatkowy przeciwko podmiotom stosunku prawnego, którego dotyczy żądanie ustalenia.

Przykład

Organ podatkowy prowadzi postępowanie wobec przedsiębiorcy, który wykazał w rozliczeniu koszty wynikające z umowy zawartej z inną spółką. W toku postępowania pojawiają się poważne wątpliwości, czy umowa ta w ogóle doszła do skutku i czy strony rzeczywiście łączy stosunek prawny, na który się powołują. Ponieważ od odpowiedzi na to pytanie zależy ocena, czy wydatek może wpływać na wysokość zobowiązania podatkowego, organ - działając na podstawie art. 189(1) KPC - wytacza przed sądem cywilnym powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego. Wyrok sądu przesądza kwestię cywilnoprawną, a organ może następnie wyprowadzić z niej wnioski podatkowe w prowadzonym postępowaniu.

Częste nieporozumienia

Pierwszym błędem jest przekonanie, że sąd cywilny w takiej sprawie orzeka o wysokości podatku - sąd ustala wyłącznie istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego albo prawa, a skutki podatkowe ocenia organ. Drugim jest zakładanie, że organ może korzystać z tego uprawnienia w każdej chwili, także poza toczącym się postępowaniem, co przepis wyklucza. Po trzecie, art. 189(1) KPC nie służy do obchodzenia zwykłych instrumentów postępowania podatkowego ani do zastępowania własnych ustaleń dowodowych organu. Wreszcie strony pozwane bywają przekonane, że nie mają w takim procesie pełni praw procesowych, tymczasem korzystają one ze zwykłych uprawnień strony postępowania cywilnego. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem, ponieważ ocena przesłanek takiego powództwa zależy od okoliczności konkretnego przypadku.