Co stanowi przepis
Art. 1161(1) KPC rozstrzyga sytuację, w której strony już toczą spór przed sądem państwowym, a mimo to chcą przenieść sprawę do sądu polubownego (arbitrażowego). Paragraf 1 wprost przesądza, że strony mogą poddać spór pod rozstrzygnięcie sądu polubownego aż do momentu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd. Oznacza to, że granicą czasową nie jest wniesienie odpowiedzi na pozew ani zamknięcie rozprawy, lecz dopiero uprawomocnienie się orzeczenia kończącego postępowanie. Paragraf 2 określa skutek procesowy takiej decyzji: sąd umorzy postępowanie na zgodny wniosek stron złożony po zawarciu zapisu na sąd polubowny. Umorzenie nie następuje jednak automatycznie - sąd odmówi go, jeżeli z treści zapisu i okoliczności sprawy wynika, że byłoby to sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzałoby do obejścia prawa, a także wtedy, gdy zapis jest nieważny lub bezskuteczny. Przepis chroni też interes wierzyciela: termin przedawnienia roszczeń objętych zapisem zaczyna biec od nowa od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Norma z art. 1161(1) KPC dotyczy spraw cywilnych już zawisłych przed sądem powszechnym, w których spór nadaje się do rozstrzygnięcia przez sąd polubowny. Konieczne są dwa elementy: zawarcie przez strony zapisu na sąd polubowny obejmującego dany spór oraz złożenie zgodnego wniosku o umorzenie postępowania. Wniosek musi pochodzić od obu stron - jednostronna deklaracja nie wywoła skutku z tego przepisu. Sąd bada przy tym ważność i skuteczność zapisu oraz to, czy przeniesienie sprawy do arbitrażu nie służy obejściu prawa. Przepis może być stosowany zarówno w pierwszej instancji, jak i w toku postępowania odwoławczego, dopóki orzeczenie nie stanie się prawomocne.
Przykład
Dwie spółki procesują się o zapłatę wynagrodzenia z umowy o roboty budowlane. Po roku sporu przed sądem okręgowym uznają, że szybciej i dyskretniej rozstrzygnie sprawę wybrany przez nie sąd arbitrażowy, więc podpisują zapis na sąd polubowny obejmujący to roszczenie. Następnie składają do sądu zgodny wniosek o umorzenie postępowania, powołując się na art. 1161(1) KPC. Sąd sprawdza treść zapisu, stwierdza jego ważność i umarza postępowanie, a od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia termin przedawnienia roszczenia o zapłatę biegnie od nowa.
Częste nieporozumienia
Pierwszym błędem jest przekonanie, że sam zapis na sąd polubowny zawarty w toku procesu automatycznie kończy sprawę przed sądem państwowym - potrzebny jest jeszcze zgodny wniosek stron i postanowienie sądu. Drugim jest założenie, że sąd nie ma tu żadnej kontroli, podczas gdy przepis wyraźnie nakazuje odmowę umorzenia w razie nieważności lub bezskuteczności zapisu bądź obejścia prawa. Trzecim nieporozumieniem bywa obawa, że umorzenie postępowania spowoduje przedawnienie roszczenia - przeciwnie, termin przedawnienia rozpoczyna bieg na nowo. Warto też pamiętać, że nie każdy spór może zostać poddany arbitrażowi. W indywidualnej sprawie przed podjęciem takiej decyzji warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
