Co stanowi przepis
Art. 1131 KPC reguluje sposób, w jaki polskie sądy uzyskują dowody znajdujące się poza granicami Polski. Zgodnie z § 1 sąd nie prowadzi takiej czynności samodzielnie na obcym terytorium, lecz występuje o jej przeprowadzenie do sądu lub innego organu państwa obcego. Paragraf 2 wskazuje drogi przesyłania wniosków: bezpośrednio do organu zagranicznego, jeżeli dopuszcza to prawo państwa wezwanego, albo za pośrednictwem polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego, przy czym katalog ten nie jest zamknięty i inne sposoby przesyłania pozostają dopuszczalne. Dalsze jednostki redakcyjne rozbudowują udział strony polskiej w czynności: sąd może wnosić o bezpośrednie zawiadomienie jego samego, stron oraz ich przedstawicieli, w tym pełnomocników, o miejscu i czasie przeprowadzenia dowodu (§ 3), może wyznaczyć jednego ze swoich członków, czyli sędziego wyznaczonego, a także biegłego, aby byli obecni przy czynności lub w niej uczestniczyli (§ 4). Za zgodą państwa wezwanego sąd lub sędzia wyznaczony może przeprowadzić dowód bezpośrednio na terytorium tego państwa, jednak bez stosowania kodeksowych środków przymusu (§ 5). Paragraf 6 pozwala, w porozumieniu z organem zagranicznym, przeprowadzić dowód przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających udział lub dokonanie czynności na odległość.
Kiedy przepis ma zastosowanie
Przepis znajduje zastosowanie wtedy, gdy źródło dowodu - świadek, dokument, rzecz oglądana czy osoba poddawana badaniu - znajduje się poza terytorium Polski, a jego przeprowadzenie w kraju nie jest możliwe lub celowe. Warunkiem skorzystania z poszczególnych wariantów jest zgodność z prawem państwa wezwanego: bezpośrednie przesłanie wniosku, obecność sędziego wyznaczonego czy samodzielne przeprowadzenie dowodu wymagają, aby prawo tego państwa się temu nie sprzeciwiało lub aby państwo to wyraziło zgodę. Art. 1131 KPC działa w tle regulacji międzynarodowych, które mogą przewidywać własne tryby współpracy. Inicjatywa należy do sądu, który wydaje stosowne postanowienie w toku postępowania.
Przykład
W sprawie o zapłatę kluczowy świadek mieszka na stałe za granicą i nie może przyjechać do Polski. Sąd występuje do właściwego sądu zagranicznego o przesłuchanie świadka, przesyłając wniosek w trybie dopuszczonym przez prawo państwa wezwanego. Jednocześnie wnosi o bezpośrednie zawiadomienie stron i ich pełnomocników o terminie czynności, aby mogli w niej uczestniczyć, a w porozumieniu z organem zagranicznym ustala, że przesłuchanie odbędzie się przy użyciu połączenia wideo. Dzięki temu pełnomocnicy zadają pytania z sali sądowej w Polsce, a protokół trafia do akt sprawy.
Częste nieporozumienia
Mylne jest przekonanie, że polski sąd może swobodnie prowadzić czynności dowodowe za granicą - wymaga to zgody państwa wezwanego, a środki przymusu przewidziane w kodeksie nie mają wówczas zastosowania. Nietrafne jest też założenie, że strony zawsze zostaną zawiadomione o terminie czynności; sąd musi o to wnieść. Wreszcie wideokonferencja nie jest prawem strony, lecz możliwością uzgadnianą z organem zagranicznym i tylko wtedy, gdy charakter dowodu temu nie przeczy. W sprawie indywidualnej warto skonsultować się z prawnikiem.
To wyjaśnienie ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawach indywidualnych skonsultuj się z profesjonalnym prawnikiem.
