Art. 1108.

Co stanowi przepis

Art. 1108 KPC wskazuje, w jakich sytuacjach sprawy spadkowe należą do jurysdykcji krajowej, czyli mogą być rozpoznawane przez sądy polskie. Paragraf 1 wiąże jurysdykcję z osobą spadkodawcy: wystarczy, że w chwili śmierci był on obywatelem polskim albo miał w Rzeczypospolitej Polskiej miejsce zamieszkania bądź miejsce zwykłego pobytu. Wymienione przesłanki mają charakter alternatywny, co oznacza, że spełnienie choćby jednej z nich otwiera drogę do postępowania przed sądem polskim. Paragraf 2 dodaje odrębną, samodzielną podstawę: sprawa należy do jurysdykcji krajowej także wtedy, gdy majątek spadkowy albo jego znaczna część znajduje się w Polsce. Przepis nie rozstrzyga natomiast, jakie prawo materialne sąd zastosuje do dziedziczenia - to zagadnienie regulują odrębne przepisy kolizyjne i akty prawa unijnego.

Kiedy ma zastosowanie

Art. 1108 KPC nabiera znaczenia wszędzie tam, gdzie w sprawie spadkowej pojawia się element zagraniczny: spadkodawca mieszkał lub zmarł za granicą, miał obce obywatelstwo albo pozostawił majątek rozproszony w kilku państwach. Przepis stosuje się do spraw spadkowych w rozumieniu postępowania cywilnego, a więc między innymi do stwierdzenia nabycia spadku, działu spadku czy spraw dotyczących zachowku. Badanie jurysdykcji sąd przeprowadza z urzędu, na podstawie okoliczności istniejących w chwili śmierci spadkodawcy (w zakresie paragrafu 1) lub położenia majątku (w zakresie paragrafu 2). Należy przy tym pamiętać, że przepisy kodeksu ustępują regulacjom prawa Unii Europejskiej i umowom międzynarodowym, które w wielu sprawach spadkowych mają pierwszeństwo.

Przykład

Obywatel polski od dwudziestu lat mieszkał i pracował w innym państwie, gdzie zmarł, pozostawiając mieszkanie w Warszawie i rachunek bankowy w polskim banku. Jego dzieci chcą przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku w Polsce. Nawet jeżeli sporne byłoby, gdzie znajdowało się jego miejsce zwykłego pobytu, samo obywatelstwo polskie spadkodawcy w chwili śmierci wystarcza według paragrafu 1, aby sprawa należała do jurysdykcji krajowej. Niezależnie od tego jurysdykcję uzasadniałoby też położenie w Polsce znacznej części majątku spadkowego, o czym mowa w paragrafie 2.

Częste nieporozumienia

Najczęstszym błędem jest utożsamianie jurysdykcji z prawem właściwym - to, że sprawę rozpozna sąd polski, nie oznacza automatycznie, że zastosuje on polskie prawo spadkowe. Drugie nieporozumienie polega na przekonaniu, że jurysdykcja krajowa jest zawsze wyłączna; art. 1108 KPC jej takiego charakteru nie nadaje, więc równolegle może istnieć jurysdykcja sądu innego państwa. Mylne jest też założenie, że drobny składnik majątku położony w Polsce zawsze wystarczy - paragraf 2 wymaga, aby chodziło o majątek spadkowy albo jego znaczną część. Wreszcie strony bywają zaskoczone tym, że wcześniejsza zmiana obywatelstwa lub przeprowadzka spadkodawcy tuż przed śmiercią może zmienić ocenę przesłanek. W sprawie indywidualnej, zwłaszcza z elementem transgranicznym, warto skonsultować się z prawnikiem.